I–IV SİNİFLƏRDƏ ATALAR SÖZLƏRİNDƏN İSTİFADƏ ETMƏKLƏ ŞAGİRDLƏRDƏ ƏQLİ TƏRBİYƏNİN FORMALAŞDIRILMASI MƏSƏLƏLƏRİ

Məqalədə I–IV siniflərdə şagirdlərin əqli tərbiyəsinin formalaşdırılmasında atalar sözlərindən istifadənin pedaqoji imkanları araşdırılır. Tədqiqatın əsas məqsədi ibtidai sinif dərsliklərində təqdim olunan atalar sözlərinin şagirdlərin idrak fəallığının, məntiqi təfəkkürünün, mühakimə yürütmə, müqayisə aparma və nəticə çıxarma bacarıqlarının inkişafına təsir imkanlarını müəyyənləşdirməkdir. Araşdırmada I, III və IV siniflər üçün Azərbaycan dili, eləcə də IV sinif Musiqi dərsliklərində yer alan atalar sözləri əsasında hazırlanmış tapşırıqlar təhlil edilmişdir. Təhlil nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, atalar sözləri yalnız mənəvi-əxlaqi dəyərlərin aşılanması vasitəsi deyil, həm də şagirdlərin düşünmə fəaliyyətinin fəallaşdırılmasına xidmət edən didaktik vasitə kimi çıxış edə bilər. Atalar sözlərinin məzmununun izah edilməsi, uyğun ifadənin seçilməsi, buraxılmış sözlərin tamamlanması, verilmiş fikrin mətnin məzmunu ilə əlaqələndirilməsi və seçimin əsaslandırılması kimi tapşırıqlar şagirdlərin müxtəlif idraki əməliyyatlarda iştirakını təmin edir. Araşdırma göstərir ki, atalar sözlərinin həyat situasiyaları ilə əlaqələndirilməsi və şagirdlərin müzakirəyə cəlb olunması onların müstəqil düşünmə və fikir əsaslandırma bacarıqlarının inkişafına müsbət təsir göstərir. Bu baxımdan atalar sözlərindən məqsədyönlü və sistemli istifadə ibtidai siniflərdə əqli tərbiyənin səmərəli təşkili üçün əhəmiyyətli pedaqoji imkanlardan biri hesab edilə bilər.

The article examines the pedagogical potential of using proverbs in the formation of students’ intellectual development in grades I–IV. The main purpose of the study is to identify the potential of proverbs presented in primary school textbooks to contribute to the development of students’ cognitive activity, logical thinking, reasoning, comparison, and conclusion-drawing skills. The study analyzes proverb-based tasks included in Azerbaijani language textbooks for grades I, III, and IV, as well as in the Music textbook for grade IV. The analysis demonstrates that proverbs serve not only as a means of fostering moral and ethical values but also as an effective didactic tool for stimulating students’ thinking processes. Tasks involving the explanation of the meaning of proverbs, selection of appropriate expressions, completion of missing words, relating a proverb to the content of a text, and justifying a choice engage students in various cognitive operations. The findings indicate that connecting proverbs with real-life situations and involving students in discussion can contribute to the development of their independent thinking and ability to substantiate their ideas. In this regard, purposeful and systematic use of proverbs can be considered one of the significant pedagogical resources for effectively organizing intellectual education in primary school. The study also emphasizes the importance of the teacher’s methodological approach in transforming proverbs from simple language material into a means of active cognitive development.

В статье исследуются педагогические возможности использования пословиц в формировании умственного воспитания учащихся I–IV классов. Основной целью исследования является определение возможностей влияния пословиц, представленных в учебниках начальных классов, на развитие познавательной активности учащихся, логического мышления, умений рассуждать, сравнивать и делать выводы. В исследовании проанализированы задания, составленные на основе пословиц, представленных в учебниках азербайджанского языка для I, III и IV классов, а также в учебнике музыки для IV класса. В результате анализа установлено, что пословицы могут выступать не только средством привития морально-нравственных ценностей, но и дидактическим средством, способствующим активизации мыслительной деятельности учащихся. Такие задания, как объяснение содержания пословиц, выбор соответствующего выражения, дополнение пропущенных слов, установление связи между приведённой мыслью и содержанием текста, а также обоснование своего выбора, обеспечивают участие учащихся в различных познавательных операциях. Исследование показывает, что связь содержания пословиц с жизненными ситуациями и вовлечение учащихся в обсуждение положительно влияют на развитие навыков самостоятельного мышления и аргументации собственной точки зрения. В этом контексте целенаправленное и систематическое использование пословиц может рассматриваться как одна из значимых педагогических возможностей эффективной организации умственного воспитания в начальных классах.