AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA DEMOQRAFİK DAYANIQLILIĞIN TƏMİN EDİLMƏSİ: PRİORİTET İSTİQAMƏTLƏR VƏ İNTEQRAL QİYMƏTLƏNDİRMƏ MODELİ

Bu elmi məqalədə Azərbaycan Respublikasında demoqrafik siyasətin prioritet istiqamətləri və demoqrafik dayanıqlılığın təmin edilməsi məsələləri araşdırılmışdır. Tədqiqatın məqsədi ölkədə mövcud demoqrafik vəziyyəti qiymətləndirmək, demoqrafik tarazlığa təsir göstərən əsas amilləri müəyyənləşdirmək və demoqrafik siyasətin səmərəliliyinin artırılmasına xidmət edən elmi-praktik yanaşmalar irəli sürməkdən ibarətdir. Araşdırmada BMT, Dünya Bankı, OECD, UNFPA və Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında dünya və Azərbaycan üzrə demoqrafik tendensiyalar müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir. Təhlillər göstərir ki, doğum səviyyəsinin azalması, əhalinin yaşlanması, urbanizasiya və miqrasiya proseslərinin intensivləşməsi ölkənin uzunmüddətli sosial-iqtisadi inkişafı üçün mühüm çağırışlar yaradır. Tədqiqat nəticəsində demoqrafik tarazlığa təsir edən əsas amillərin nisbi təsiri qiymətləndirilmiş, insan kapitalının müsbət, urbanizasiya və miqrasiyanın isə mənfi istiqamətli təsir göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Məqalədə İnteqral Demoqrafik Dayanıqlılıq Modeli (İDDM) və Demoqrafik Dayanıqlılıq İndeksi (DDİ) təklif edilmişdir. Model doğumun stimullaşdırılması, insan kapitalının inkişafı, miqrasiyanın idarə olunması, regional inkişafın dəstəklənməsi və aktiv yaşlanma siyasətinin vahid sistem çərçivəsində inteqrasiyasını nəzərdə tutur. Təklif olunan yanaşma Azərbaycanda demoqrafik siyasətin strateji istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi, demoqrafik tarazlığın qorunması və davamlı sosial-iqtisadi inkişafın təmin edilməsi baxımından elmi və praktiki əhəmiyyət kəsb edir.

This scientific article examines the priority directions of demographic policy and the issues of ensuring demographic sustainability in the Republic of Azerbaijan. The purpose of the study is to assess the current demographic situation in the country, identify the main factors affecting demographic balance, and propose scientific and practical approaches aimed at increasing the effectiveness of demographic policy. Based on data from the United Nations, the World Bank, OECD, UNFPA, and the State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, a comparative analysis of global and national demographic trends was conducted. The findings indicate that declining birth rates, population ageing, urbanization, and intensified migration processes pose significant challenges to the country's long-term socio-economic development. The study evaluates the relative impact of the key factors influencing demographic balance and reveals that human capital has a positive effect, whereas urbanization and migration exert predominantly negative effects. The article proposes an Integrated Demographic Sustainability Model (IDSM) and a Demographic Sustainability Index (DSI). The model envisages the integration of birth-rate promotion policies, human capital development, migration management, regional development support, and active ageing policies within a unified framework. The proposed approach has both scientific and practical significance for determining the strategic directions of demographic policy in Azerbaijan, preserving demographic balance, and ensuring sustainable socio-economic development.

В данной научной статье исследуются приоритетные направления демографической политики и вопросы обеспечения демографической устойчивости в Азербайджанской Республике. Цель исследования заключается в оценке современного демографического положения страны, выявлении основных факторов, влияющих на демографическое равновесие, а также в разработке научно-практических подходов, направленных на повышение эффективности демографической политики. В исследовании на основе данных ООН, Всемирного банка, ОЭСР, ЮНФПА и Государственного комитета статистики Азербайджанской Республики проведён сравнительный анализ демографических тенденций в мире и в Азербайджане. Результаты анализа показывают, что снижение уровня рождаемости, старение населения, урбанизация и интенсификация миграционных процессов создают серьёзные вызовы для долгосрочного социально-экономического развития страны. В ходе исследования была оценена относительная степень влияния основных факторов на демографическое равновесие, при этом установлено, что человеческий капитал оказывает положительное воздействие, тогда как урбанизация и миграция имеют преимущественно отрицательное влияние. В статье предложены Интегральная модель демографической устойчивости (ИМДУ) и Индекс демографической устойчивости (ИДУ). Модель предусматривает интеграцию мер по стимулированию рождаемости, развитию человеческого капитала, управлению миграцией, поддержке регионального развития и политике активного старения в рамках единой системы. Предложенный подход имеет научное и практическое значение для определения стратегических направлений демографической политики Азербайджана, сохранения демографического равновесия и обеспечения устойчивого социально-экономического развития.