MOSKVA VƏ QARS MÜQAVİLƏLƏRİNİN NAXÇIVAN MUXTARİYYƏTİNDƏ ROLU VƏ YERİ

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakının siyasi təsirindən kənarda qalan yeganə ərazi Naxçıvan bölgəsi idi. Ermənistanın silahlı qüvvələrinin təcavüzkar hərəkətləri nəticəsində Naxçıvan diyarında gərginlik davam edirdi. Cənubi Qafqaz MİK-in 1924-cü il yanvarın 8-də keçirilən birinci plenumunun Naxçıvan Muxtar Diyarının muxtar respublikaya çevrilməsi haqqındakı qərarı, Azərbaycan MK Rəyasət heyətinin 1924-cü il 4 fevral tarixli qərarı ilə Naxçıvan Respublikası haqqında Əsasnamə hazırlanması, bu Əsasnamənin 2-ci maddəsinə görə Naxçıvan MSSR Azərbaycan SSR tərkibinə muxtar respublika kimi daxil olması, 1929-1930-cu illərdə Ermənistanın hakim dairələri Moskvadakı himayədarlarının köməyi ilə Naxçıvanın bəzi torpaqlarını öz ərazilərinə birləşdirilməsinə nail olmaları, Naxçıvan diyarının çox mürəkkəb və ziddiyyətli şəraitində 1921-ci il oktyabrın 13-də Qarsda RSFSR-nın iştirakı ilə Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və Türkiyə arasında bağlanmış müqavilə ilə təsbit edilməsi arxiv materialları əsasında araşdırılmışdır.

After the establishment of Soviet rule in Azerbaijan, the Nakhchivan region was the only territory that remained outside Baku's political influence. Tensions in the Nakhchivan region continued as a result of the aggressive actions of the Armenian armed forces. Based on archival materials, this study examines the decision adopted at the first plenary session of the Transcaucasian Central Executive Committee on January 8, 1924, concerning the transformation of the Autonomous Region of Nakhchivan into an autonomous republic; the decision of the Presidium of the Central Committee of Azerbaijan dated February 4, 1924, on the preparation of the Statute on the Nakhchivan Republic; and Article 2 of this Statute, according to which the Nakhchivan Autonomous Soviet Socialist Republic became part of the Azerbaijan SSR as an autonomous republic. The study also investigates how, in 1929–1930, Armenia's ruling circles, with the assistance of their patrons in Moscow, succeeded in incorporating certain Nakhchivan territories into Armenia, as well as the consolidation of Nakhchivan's status under the Treaty of Kars, signed on October 13, 1921, between the RSFSR, Azerbaijan, Georgia, Armenia, and Turkey, amid the highly complex and contradictory circumstances surrounding the region.

После установления советской власти в Азербайджане единственной территорией, оставшейся вне политического влияния Баку, был Нахчыванский край. В результате агрессивных действий вооружённых сил Армении напряжённость в Нахчыванском крае продолжала сохраняться. На основе архивных материалов исследованы решение первого пленума Закавказского ЦИК от 8 января 1924 года о преобразовании Нахчыванского автономного края в автономную республику, решение Президиума ЦК Азербайджана от 4 февраля 1924 года о разработке Положения о Нахчыванской Республике, а также положение статьи 2 данного документа, согласно которому Нахчыванская АССР входила в состав Азербайджанской ССР на правах автономной республики. Кроме того, рассмотрены события 1929–1930 годов, когда правящие круги Армении при содействии своих покровителей в Москве добились присоединения некоторых земель Нахчывана к своей территории, а также закрепление статуса Нахчыванского края в сложных и противоречивых исторических условиях Договором, подписанным 13 октября 1921 года в Карсе между РСФСР, Азербайджаном, Грузией, Арменией и Турцией.