The "Scientific Works" Journal of Nakhchivan State University https://jurnal.ndu.edu.az/oai_repository.xml 2.0 pustezeynalova@ndu.edu.az 2024-01-01 no YYYY-MM-DD oai_dc http://www.openarchives.org/OAI/2.0/oai_dc.xsd http://www.openarchives.org/OAI/2.0/oai_dc/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/452 2026-03-16 SİMON VİRSALADZENİN "MƏHƏBBƏT ƏFSANƏSİ" BALETİNİN SƏHNƏ HƏLLİ: TƏKAMÜL VƏ NOVATORLUQ Nərgiz Quliyeva {"az":"Məqalədə türk kommunist şairi Nazim Hikmətin “Fərhad və Şirin” dramı əsasında 1961-ci ildə Leninqradın Kirov adına teatrında tamaşaya qoyulmuş görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Arif Məlikovun “Məhəbbət əfsanəsi” baletinin bədii tərtibatı təsvir və təhlil edilir. Görkəmli teatr rəssamı Simon Virsaladze tərəfindən yaradılmış “Məhəbbət əfsanəsi” tamaşasının tərtibatı tamaşanın uğurunda və innovasiyasında mühüm rol oynamışdır. Virsaladze baletə prinsipial olaraq yeni bir yanaşma inkişaf etdirdi: tək əsas metafora ətrafında qurulmuş və tamaşa boyu ardıcıllığı qoruyan \"vahid quraşdırma\". “Məhəbbət əfsanəsi”nin vizual görünüşü lakonizm və şərq obrazlarının vəhdəti üzərində qurulmuş, simvolizmlə zəngin, əfsanəvi süjetin mənasını dərinləşdirir. Vahid obrazın innovativ konsepsiyası (Şərq kitabı), klişe ekzotizmdən cəsarətlə imtina və hər bir vizual elementin ifrat ifadəliliyi bu istehsalın uzunömürlülüyünü təmin etdi.","en":"This article describes and analyzes the artistic design of the ballet \"The Legend of Love\" by the outstanding Azerbaijani composer Arif Melikov, staged in 1961 at the Kirov Theater in Leningrad based on the drama \"Farhad and Shirin\" by the Turkish communist poet Nazim Hikmet. The set design for \"The Legend of Love,\" created by the distinguished theater designer Simon Virsaladze, played a crucial role in the success and innovation of the production. Virsaladze developed a fundamentally new approach to ballet: a \"unified installation,\" built around a single key metaphor and maintaining coherence throughout the performance. The visual appearance of \"The Legend of Love\" is built on a combination of laconicism and Eastern imagery, rich in symbolism, deepening the meaning of the legendary plot. The innovative concept of a unified image (an Eastern book), a bold rejection of cliched exoticism, and the extreme expressiveness of each visual element ensured this production's longevity.","ru":"Статья посвящена описанию и анализу художественного оформления балета «Легенда и любви»» выдающегося азербайджанского композитора Арифа Меликова, поставленного в 1961 году на сцене Кировского театра в Ленинграде по драме турецкого поэта-коммуниста Назыма Хикмета «Фархад и Ширин». Сценография «Легенды о любви», созданная выдающимся театральным художником Симоном Вирсаладзе, сыграла исключительно важную роль в успехе и новаторстве спектакля. Вирсаладзе разработал принципиально новый для балета подход «единой установки», который строится вокруг одной ключевой метафоры и сохраняет целостность на протяжении действия. Визуальный облик балета «Легенда о любви» строится на сочетании лаконичности и восточной образности, насыщенной символикой, углубляющей смысл легендарного сюжета. Новаторская концепция единого образа (восточная книга), смелый отказ от шаблонной экзотики и предельная выразительность каждого визуального элемента обеспечили этой постановке долговечность."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/452-si-mon-vi-rsaladzeni-n-mehebbet-efsanesi-baleti-ni-n-sehne-helli-tekamul-ve-novatorluq Rus dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/451 2026-03-16 3D PRİNTERLƏRİN ÇEVİK İSTEHSALAT XƏTTİNƏ DAXİL EDİLMƏSİ Aynurə Dövlətzadə İradə Zeynalabdiyeva {"az":"Müasir sənaye rəqabətində çevik istehsalat sistemləri bazar tələblərinə tez uyğunlaşmaq və fərdiləşdirilmiş məhsul istehsalını təmin etmək üçün önəmlidir. 3D printerlər bu məqsədə çatmaq üçün əsas texnologiyalardan biridir. Onlar dizayn və prototipləşdirməni sürətləndirir, fərdiləşdirilmiş məhsulların istehsalına imkan verir, alət və ehtiyat hissələrini yerində hazırlamağa kömək edir və rəqəmsal istehsalat zəncirini dəstəkləyir. İstehsal müddətinin qısalması, material tullantılarının azalması, kiçik partiyalar üçün səmərəlilik və dizayn azadlığı. Məhdudiyyətləri isə yüksək ilkin investisiya, material çeşidinin məhdudluğu və ixtisaslı kadr tələbidir.\r\nNəticədə, 3D printerlərin çevik istehsalat xəttinə inteqrasiyası sənayenin sürətli, çevik və müştəriyönümlü olmasını təmin edir və sənaye 4.0 çərçivəsində gələcəyin əsas texnologiyasıdır\r\n","en":"In modern industrial competition, flexible manufacturing systems are essential for quickly adapting to market demands and producing customized products. 3D printers are a key technology to achieve these goals. They accelerate design and prototyping, enable customized production, allow on-site fabrication of tools and spare parts, and support a fully digital production chain.\nAdvantages include reduced production time, minimized material waste, cost-effectiveness for small batches, and design freedom. Limitations involve high initial investment, limited material options, and the need for skilled personnel.\nIn conclusion, integrating 3D printers into flexible manufacturing lines ensures fast, adaptive, and customer-oriented production and represents a core technology for the future within Industry 4.0.\n","ru":"В современных условиях промышленной конкуренции гибкие производственные системы важны для быстрой адаптации к рыночным требованиям и производства индивидуализированных изделий. 3D-принтеры являются ключевой технологией для достижения этих целей. Они ускоряют разработку и прототипирование, позволяют производить индивидуализированные продукты, изготавливать инструменты и запасные части на месте, а также поддерживают цифровую производственную цепочку.\nПреимущества: сокращение времени производства, уменьшение потерь материала, эффективность для малых партий и свобода дизайна. Ограничения: высокая начальная инвестиция, ограниченный выбор материалов и необходимость квалифицированного персонала. В итоге, интеграция 3D-принтеров в гибкие производственные линии обеспечивает быстрое, адаптивное и ориентированное на клиента производство и является ключевой технологией будущего в рамках индустрии 4.0.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/451-3d-pri-nterleri-n-cevi-k-i-stehsalat-xetti-ne-daxi-l-edi-lmesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/450 2026-03-16 STİBİUM SELENİD ƏSASLI BƏRK FAZALARDA TERMOELEKTRİK HADİSƏLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ Pərvin Quliyev İlkanə Ağalarova Gülnur Tağıyeva {"az":"Müasir elektrotexnikanın tələblərinin ödənməsi üçün daha geniş temperatur intervalnda işləyən yarımkeçirici materialların sintezi və optofiziki xassələrinin optimallaşdırılması tədqiqatçılar üçün əsas məsələlərdəndir. Stibium xalkogenidlər bu yarımkeçiricilərdəndir. Elektrokimyəvi yolla müxtəlif mühitlərdə sintez edilmiş Sb-Se sistemlərinin kinetik xarakteristikası tərəfimizdən öyrənilmişdir. Sintez prosesinə müxtəlif amillərin təsiri öyrənilmişdir. Təqdim edilən tədqiqat işində əsasən stibium selen sistemlərinin termoelektrik xarakteristikası işlənmişdir. Stibium selen sistemlərinin bərk məhlullar və stexiometrik formula uyğun olan birləşməsinin elektrik keçiriciliyinin temperatur assılılığı öyrənilmiş, xüsusi müqavimətin temperaturun tərs qiymətindən asılılıq əyrisi qurulmuşdur. Məlum olmuşdur ki, temperaturun artması ilə stibium selenidin elektrik keçiriciliyi artır. Elektrik keçiriciliyinin temperaturdan asılı olaraq dəyişməsinin səbəbi birləşmənin qadağan olunmuş zona enerjisinin qiymətinin azalması ilə əlaqədardı. Elektrik keçiriciliyinin temperaturdan asılılığı öyrənilərək məlum olmuşdur ki, stibium selenid geniş temperatur intervalında işləmə oblastına malikdir. ","en":"The synthesis of semiconductor materials operating in a wider temperature range and optimization of optophysical properties are among the main issues for researchers to meet the requirements of modern electrical engineering. Antimony chalcogenides are among these semiconductors. We have studied the kinetic characteristics of Sb-Se systems synthesized electrochemically in various environments. The influence of various factors on the synthesis process has been studied. The presented research work mainly deals with the thermoelectric characteristics of antimony selenium systems. The temperature dependence of the electrical conductivity of solid solutions of antimony selenium systems and their stoichiometric formula compounds has been studied, and a curve of the dependence of the specific resistance on the inverse value of temperature has been constructed. It has been found that the electrical conductivity of antimony selenide increases with increasing temperature. The reason for the change in electrical conductivity depending on temperature is due to the decrease in the value of the forbidden band energy of the compound. By studying the dependence of electrical conductivity on temperature, it was found that antimony selenide has a wide operating range over a wide temperature range.","ru":"Синтез полупроводниковых материалов, работающих в более широком диапазоне температур, и оптимизация оптофизических свойств являются одними из основных задач исследователей для удовлетворения требований современной электротехники. К таким полупроводникам относятся халькогениды сурьмы. Изучены кинетические характеристики систем Sb-Se, синтезированных электрохимическим способом в различных средах. Изучено влияние различных факторов на процесс синтеза. Представленная исследовательская работа посвящена, в основном, термоэлектрическим характеристикам систем сурьма-селен. Изучена температурная зависимость электропроводности твердых растворов систем сурьма-селен и их соединений стехиометрического состава, а также построена кривая зависимости удельного сопротивления от обратной величины температуры. Установлено, что электропроводность селенида сурьмы увеличивается с повышением температуры. Причина изменения электропроводности в зависимости от температуры заключается в уменьшении значения энергии запрещенной зоны соединения. Изучая зависимость электропроводности от температуры, было установлено, что селенид сурьмы имеет широкий рабочий диапазон в широком диапазоне температур.\n\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/450-sti-bi-um-seleni-d-esasli-berk-fazalarda-termoelektri-k-hadi-seleri-ni-n-oyreni-lmesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/449 2026-03-16 İNNOVATİV İNFORMASİYA TEXNOLOGİYALARİNİN RƏQABƏT ÜSTÜNLÜKLƏRİNƏ TƏSİRİ Adil Alışlı Cəbrayıl Vəliyev {"az":"Tədqiqatın aktuallığı: Tədqiqatın aktuallığı ondan ibarətdir ki, rəqəmsallaşma qlobal iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmişdir və təşkilatlar rəqabətə davamlı qalmaq üçün bu texnologiyalara inteqrasiya olunmalıdır. Texnologiyaların tətbiqi həm də müəssisələrin yeni bazarlara daxil olmasını asanlaşdırır, müştəri mərkəzli yanaşmanı gücləndirir və strateji qərarların qəbulunu dəstəkləyir. Rəqəmsal transformasiya yalnız texnoloji deyil, həm də struktur və idarəetmə səviyyəsində dəyişikliklər tələb edir.\r\nTədqiqatın məqsədi: Bu tədqiqatın əsas məqsədi innovativ informasiya texnologiyalarının müəssisələrin rəqabət üstünlüklərinə təsirini kompleks şəkildə araşdırmaqdır. Müasir rəqəmsal transformasiya dövründə təşkilatların çevikliyi, məhsuldarlığı və bazarda dayanıqlı mövqeyi texnologiyaların düzgün tətbiqi ilə sıx əlaqəlidir. Tədqiqatda süni intellekt, böyük verilər (big data), blokçeyn, bulud texnologiyaları, maşın öyrənməsi və avtomatlaşdırma sistemləri kimi innovativ texnologiyaların iqtisadi, sosial və sənaye sahələrində yaratdığı təsirlər geniş şəkildə təhlil edilmişdir.\r\nTədqiqatın obyekti və predmeti: Tədqiqatın obyekti müxtəlif təşkilatlardır, predmeti isə bu texnologiyaların onların rəqabət qabiliyyətinə və bazardakı effektivliyinə təsiridir.\r\nİstifadə edilən metodlar: Əsas metod kimi statistik təhlil, müqayisəli analiz və dinamik göstəricilərin qiymətləndirilməsi üsullarından istifadə olunmuşdur.\r\nTədqiqatın informasiya bazası: İşdə həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş elmi tədqiqatlara istinad edilmişdir. Beləliklə, bu tədqiqat innovativ texnologiyaların rəqabət mühitindəki real təsirlərini izah edən elmi-nəzəri və praktiki əsaslı araşdırmadır.\r\n","en":"The actuality of the subject: The relevance of the study is that digitalization has become the main driving force of the global economy and organizations must integrate these technologies in order to remain competitive. The application of technologies also facilitates the entry of enterprises into new markets, strengthens the customer-centric approach and supports strategic decision-making. Digital transformation requires changes not only at the technological, but also at the structural and management levels.\nPurpose and tasks of the research: The main purpose of this study is to comprehensively investigate the impact of innovative information technologies on the competitive advantages of enterprises. In the era of modern digital transformation, the agility, productivity and sustainable position of organizations in the market are closely related to the correct application of technologies. The study extensively analyzed the effects of innovative technologies such as artificial intelligence, big data, blockchain, cloud technologies, machine learning and automation systems on the economic, social and industrial spheres.\nObject and subject of the study: The object of the study are various organizations, and the subject is the impact of these technologies on their competitiveness and effectiveness in the market.\nUsed research methods: Statistical analysis, comparative analysis and dynamic indicators evaluation methods were used as the main methods.\nThe information base of the research the work refers to both domestic and international accepted scientific research. Thus, this study is a scientifically-theoretical and practically based study explaining the real effects of innovative technologies in the competitive environment\n","ru":"Актуальность исследования: Актуальность исследования заключается в том, что цифровизация стала основной движущей силой мировой экономики, и организации должны интегрировать эти технологии, чтобы оставаться конкурентоспособными. Применение технологий также облегчает выход предприятий на новые рынки, усиливает клиентоориентированный подход и поддерживает принятие стратегических решений. Цифровая трансформация требует изменений не только на технологическом уровне, но и на структурном и управленческом уровне.\nЦель исследования: Основной целью данного исследования является комплексное изучение влияния инновационных информационных технологий на конкурентные преимущества предприятий. В современную эпоху цифровой трансформации гибкость, производительность и устойчивое положение организаций на рынке тесно связаны с правильным применением технологий. В исследовании подробно проанализировано экономическое, социальное и промышленное влияние инновационных технологий, таких как искусственный интеллект, большие данные, блокчейн, облачные технологии, машинное обучение и системы автоматизации.\nОбъект и предмет исследования: Объектом исследования являются различные организации, а предметом — влияние этих технологий на их конкурентоспособность и эффективность на рынке.\nИспользованные методы: В качестве основных методов использовались статистический анализ, сравнительный анализ и методы динамической оценки показателей. \nИнформационная база исследования: В работе использованы ссылки на научные исследования, признанные как на национальном, так и на международном уровне. Таким образом, данное исследование представляет собой научно-теоретическое и практически обоснованное исследование, объясняющее реальные эффекты инновационных технологий в конкурентной среде.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/449-i-nnovati-v-i-nformasi-ya-texnologi-yalari-ni-n-reqabet-ustunlukleri-ne-tesi-ri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/448 2026-03-16 AZƏRBAYCANIN ŞİMAL SƏRHƏD RAYONLARINDA ƏHALİNİN NİKAH VƏZİYYƏTİ Gülnarə Abdullayeva {"az":"Məqalədə dünyada və Azərbaycanın şimal sərhəd rayonlarında nikah və boşanmaların müasir vəziyyətindən bəhs olunur. Əldə olunan statistik məlumatlar və aparılan tədqiqatlar nəticəsində dünyada və ölkəmizdə nikah və boşanmaların müasir vəziyyətləri təhlil edilmişdir. Hər bir ölkənin davamlı iqtisadi inkişafı və sosial rifahı yalnız təbii sərvətlərlə deyil, eyni zamanda onun mövcud demoqrafik vəziyyətindən, yəni əhalinin təkrar istehsalı prosesi ilə əlaqəli olan insan resurslarından da asılıdır. Çünki demoqrafik proseslər sosial-iqtisadi amillərin təsiri altında dəyişikliyə məruz qalır və əhalinin təbii artımında özünü göstərir. Əhalinin təbii artımına cəmiyyətdə baş verən siyasi və iqtisadi dəyişikliklər, o cümlədən insanların həyat tərzi, həyat şəraiti, sosial infrastrukturla təminatı, mədəni dəyərlərin qorunub saxlanılması və digər bir çox başqa amillər təsir göstərir. Eyni zamanda nikah və boşanmalar da demoqrafik amilləri formalaşdıran təbii artımın azalmasında və ya çoxalmasında mühüm rol oynayır.","en":"This article examines the current trends in marriage and divorce both globally and within the northern border regions of Azerbaijan. Drawing on statistical data and recent research findings, the study analyzes the current dynamics and patterns of marital and divorce rates in the world and in the national context. The sustainable economic development and social well-being of any country depend not only on its natural resources but also on the existing demographic situation, particularly the human resources associated with the population reproduction process. Demographic processes are subject to changes under the influence of socio-economic factors and are reflected in the natural population growth. Political and economic transformations in society, people’s lifestyles and living conditions, access to social infrastructure, preservation of cultural values, and many other factors influence the natural increase of the population. At the same time, marriage and divorce also play a significant role in shaping demographic indicators, contributing either to the decline or to growth of natural population increase. ","ru":"\nВ статье рассматриваются современные тенденции браков и разводов как в мире, так и в северных приграничных районах Азербайджана. На основе статистических данных и результатов проведенных исследований проанализированы актуальные особенности и динамика брачно-разводных процессов как на глобальном, так и на национальном уровне. Устойчивое экономическое развитие и социальное благополучие каждой страны зависят не только от природных ресурсов, но и от существующей демографической ситуации, то есть от человеческих ресурсов, связанных с процессом воспроизводства населения. Демографические процессы изменяются под воздействием социально-экономических факторов и отражаются на естественном приросте населения. На естественный прирост населения, влияют политические и экономические изменения в обществе, образ жизни и условия жизни людей, обеспеченность социальной инфраструктурой, сохранение культурных ценностей и многие другие факторы. При этом браки и разводы также играют важную роль и формировании демографических показателей, способствуя либо снижению, либо увеличению естественного прироста. \n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/448-azerbaycanin-si-mal-serhed-rayonlarinda-ehali-ni-n-ni-kah-vezi-yyeti Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/447 2026-03-16 NORBORN-5-EN-2-KARBON TURŞUSU VƏ DİETİLENTRİAMİN ƏSASLI İMİDAZOLİNİN BROMİDLİ KOMPLEKSİNİN H₂S KORROZİYASINA QARŞI İNHİBİTOR KİMİ TƏTBİQİ Vəfa Babayeva Eldar Məmmədbəyli Fazil Əhmədov Fəridə Tahirova {"az":"Sənayenin müxtəlif sahələrində müşahidə edilən problemlərdən biri də korroziyadır. Korroziya ilə mübarizədə müxtəlif üsul və vasitələr var. Bu üsullardan ən əlverişli üsul korroziya inhibitorlarının tətbiq edilməsidir. Təqdim olunan işdə norborn-5-en-2-karbon turşusu əsasında alınan imidazolinin allilbromidlə kompleksinin alınma üsulu və korroziya inhibitoru kimi tətbiqi əks olunmuşdur. İlk növbədə norborn-5-en-2-karbon turşusu və dietilentriamin əsasında imidazolin sintez edilmişdir. Reaksiya 3-3.5 saat müddətində 240oC temperaturda 2 mol suyun ayrılması ilə gedir. Daha sonra imidazolinin allilbromidlə 1:2 nisbətində kompleksi alınır. Reaksiya 50–60oC temperaturda 3 saat qarışdırılmaqla aparılır. Həlledici kimi 25 ml izopropil spirtindən istifadə edilir. Alınmış kompleksin quruluş və tərkibi spektroskopik üsulla təsdiq edilmiş, xüsusi müqaviməti və xüsusi elektrik keçiriciliyi təyin olunmuşdur. Alınmış NDİ+C3H5Br kompleks korroziya inhibitoru kimi sınaqdan keçirilmişdir. Kompleksin yüksək mühafizəetmə qabiliyyətinin olduğu müəyyən olunmuşdur. NDİ+C3H5Br kompleksinin mühafizə effektivliyi 300 mq/l-da 97% olmuşdur. Kompleks korroziyanın sürətini 300 mq/l qatılıqda minimuma endirmiş və 0,013 q/m2·saat-a bərabər olmuşdur. Bu halda ləngitmə əmsalının qiyməti isə maksimum həddə çataraq γ=31.5 olmuşdur. ","en":"One of the problems observed in various fields of industry is corrosion. There are various methods and means for combating corrosion. The most convenient method of these methods is the application of corrosion inhibitors. The presented work reflects the method of obtaining the complex of imidazoline with allyl bromide, obtained on the basis of norborn-5-ene-2-carboxylic acid, and its application as a corrosion inhibitor. First, imidazoline was synthesized from norborn-5-ene-2-carboxylic acid and triethylenetetramine. The reaction proceeds for 3-3.5 hours at 240oC with the release of 2 mol of water. Then, a complex of imidazoline with hexyl bromide in 1:2 molar ratio is obtained. For the synthesis, 1 mol of imidazoline is dissolved in isopropyl alcohol, poured into a flask, and 2 mol of hexyl bromide is added to it. The reaction is carried out at a temperature of 50–60oC for 3 hours with stirring. 25 ml of isopropyl alcohol is used as a solvent.The structure and composition of the obtained complex were confirmed by spectroscopic methods, and its specific resistance and specific electrical conductivity were determined. The obtained NDI+C3H5Br complex was tested as a corrosion inhibitor. It was determined that the complex has a high protective ability. The protective efficiency of the NDI+C3H5Br complex was 97% at 300 mg/l. The complex minimized the corrosion rate at a concentration of 300 mg/l and was equal to 0.013 g/m2•h. In this case, the value of the retardation coefficient reached its maximum value and was γ=31.5. ","ru":"Одной из проблем, наблюдаемых в различных областях промышленности, является коррозия. Существуют различные методы и средства борьбы с коррозией. Наиболее удобным методом из этих методов является применение ингибиторов коррозии. В представленной работе отражен метод получения комплекса имидазолина с аллилбромидом, полученного на основе норборн-5-ен-2-карбоновой кислоты, и его применение в качестве ингибитора коррозии. Спектроскопическими методами подтверждены структура и состав полученного комплекса, определены его удельное сопротивление и удельная электропроводность. Полученный комплекс НДИ+C3H5Br был испытан в качестве ингибитора коррозии. Установлено, что комплекс обладает высокой защитной способностью. Защитная эффективность комплекса НДИ+C3H5Br составила 97% при концентрации 300 мг/л. Комплекс минимизировал скорость коррозии при концентрации 300 мг/л и был равен 0,013 г/м2•ч. При этом значение коэффициента замедления достигало максимального значения и составляло γ=31,5. "} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/447-norborn-5-en-2-karbon-tursusu-ve-di-eti-lentri-ami-n-esasli-i-mi-dazoli-ni-n-bromi-dli-kompleksi-ni-n-h-s-korrozi-yasina-qarsi-i-nhi-bi-tor-ki-mi-tetbi-qi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/446 2026-03-16 AZƏRBAYCANIN ÇOXVEKTORLU XARİCİ SİYASƏTİ VƏ AVROPA İLƏ STRATEJİ TƏRƏFDAŞLIĞIN YENİ ARXİTEKTURASI Elmira Talıbzadə {"az":"Məqalədə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirilən çoxvektorlu xarici siyasət strategiyasının mahiyyəti və bu strategiyanın Qərbi Avropa ölkələri ilə münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəlməsində oynadığı rol kompleks şəkildə təhlil edilir. Araşdırmada Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində balanslaşdırıcı aktor kimi çıxış etməsini təmin edən siyasi-diplomatik mexanizmlər, eləcə də dövlətin suveren qərarvermə qabiliyyəti xüsusi vurğulanır. Enerji diplomatiyası Avropa İttifaqı ilə strateji tərəfdaşlığın əsas sütunlarından biri kimi qiymətləndirilir, xüsusilə 2022-ci ildən sonra Avropanın enerji təhlükəsizliyinin yenidən formalaşması kontekstində. Məqalədə iki statistik yanaşma paralel şəkildə təqdim olunur: birinci yanaşmaya əsasən Azərbaycan 14 ölkəyə qaz ixrac edir ki, onlardan 11-i Aİ üzv dövlətləridir; ikinci yanaşma isə ixrac coğrafiyasının Almaniya və Avstriya da daxil olmaqla 16 ölkəyədək genişlənməsini əhatə edir. Rəsmi çıxışlar, beynəlxalq hesabatlar və Avropa analitik mənbələri əsasında Azərbaycanın həm hərbi-siyasi, həm də iqtisadi baxımdan etibarlı və bərabərhüquqlu tərəfdaş statusu elmi əsaslarla sübut edilir.","en":"The article provides a comprehensive analysis of the essence of the multi-vector foreign policy strategy implemented under the leadership of the President of the Republic of Azerbaijan, Ilham Aliyev, and examines the role of this strategy in elevating relations with Western European countries to a qualitatively new stage. The study highlights the political and diplomatic mechanisms that enable Azerbaijan to act as a balancing actor within the international relations system, as well as the state’s sovereign decision-making capacity. Energy diplomacy is assessed as one of the main pillars of the strategic partnership with the European Union, particularly in the context of the reconfiguration of Europe’s energy security since 2022. The article presents two statistical approaches in parallel: according to the first approach, Azerbaijan exports gas to 14 countries, 11 of which are EU member states; the second approach covers the expansion of the export geography to up to 16 countries, including Germany and Austria. Based on official speeches, international reports, and European analytical sources, the study scientifically substantiates Azerbaijan’s status as a reliable and equal partner both in military-political and economic terms.","ru":"В статье проводится комплексный анализ многовекторной внешней политики Азербайджанской Республики в период президентства Ильхама Алиева и её роли в формировании качественно нового уровня отношений с государствами Западной Европы. Особое внимание уделяется институциональным механизмам балансирования между глобальными и региональными центрами силы, а также способности Азербайджана выступать как суверенный и равноправный партнёр в системе международных отношений. Отдельный акцент сделан на энергетической дипломатии как ключевом инструменте укрепления стратегического диалога с Европейским союзом, особенно в контексте трансформации европейской энергетической безопасности после 2022 года. В статье рассматриваются два взаимодополняющих подхода: первый — согласно которому Азербайджан поставляет природный газ в 14 государств, из которых 11 являются странами ЕС; второй — отражающий расширение географии поставок до 16 государств, включая новые рынки Центральной и Западной Европы. На основе статистических данных, официальных заявлений Президента Азербайджанской Республики и зарубежных аналитических источников обосновывается тезис о том, что успешная реализация многовекторной стратегии позволила Азербайджану не только восстановить свою территориальную целостность, но и занять устойчивую позицию надёжного партнёра Европы в энергетической, транспортной и геополитической плоскостях."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/446-azerbaycanin-coxvektorlu-xari-ci-si-yaseti-ve-avropa-i-le-strateji-terefdasligin-yeni-arxi-tekturasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/445 2026-03-16 AZƏRBAYCANIN YARATDIĞI GEOSİYASİ REALLIQLAR REGİONAL KONYEKTURADA Nazlı Yaqubova {"az":"Azərbaycanın regionda coğrafi mövqeyi, Qərb və Şərq arasında körpü rolunu oynaması, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin yaradılmasında, Böyük İpək yolunun bərpasında fəal iştirak etməsi və qitənin enerji təhlükəsizliyində vacib rol oynayan ölkələrdən biri kimi qloballaşan dünyada ölkəmizi əsas sırasına yüksəldir. Zəngin karbohidrogen ehtiyatları regionda tarixən olduğu kimi, bu gün də böyük dövlətlər arasında regional maraqların formalaşmasına və siyasi-iqtisadi rəqabətə səbəb olan amillər Azərbaycanın potensialını daha da artırır. 2020- ci ildə əks –hücum əməliyyatı ilə dünyaya XXI əsr müharibəsini nümayiş etdirən ölkəmiz bütün dünyaya “dəmir yumruq” və “dəmir iradənin” gücünü göstərmişdir","en":"Azerbaijan’s geographical position in the region, its role as a bridge between the West and the East, its active participation in the creation of the Europe–Caucasus–Asia transport corridor, and its involvement in the restoration of the Great Silk Road elevate the country to a prominent position in the globalizing world. In addition, Azerbaijan has become one of the key states contributing to the energy security of the continent.\nThe country’s rich hydrocarbon resources have historically attracted the interests of major powers in the region and continue to shape regional political and economic competition today. These factors further enhance Azerbaijan’s geopolitical and strategic potential.\nIn 2020, through its counteroffensive operations, Azerbaijan demonstrated to the world the characteristics of twenty-first century warfare and showcased the strength of the “Iron Fist” and the determination often described as the “Iron Will.”\n","ru":"Географическое положение Азербайджана в регионе, его роль моста между Западом и Востоком, активное участие в формировании транспортного коридора Европа–Кавказ–Азия, а также вклад в восстановление Великого Шёлкового пути повышают значение страны в условиях глобализирующегося мира. Кроме того, Азербайджан является одним из государств, играющих важную роль в обеспечении энергетической безопасности европейского континента.\nБогатые запасы углеводородных ресурсов исторически выступали фактором, формирующим региональные интересы крупных держав и стимулирующим политико-экономическую конкуренцию в регионе. Эти обстоятельства способствуют дальнейшему укреплению геополитического и стратегического потенциала Азербайджана.\nВ 2020 году Азербайджан, проведя контрнаступательную военную операцию, продемонстрировал миру особенности войны XXI века, показав силу «железного кулака» и решительность, характеризуемую как «железная воля».\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/445-azerbaycanin-yaratdigi-geosi-yasi-realliqlar-regi-onal-konyekturada Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/444 2026-03-16 AZƏRBAYCAN-RUSİYA DÖVLƏT SƏRHƏDİ VƏ ONUN TƏHLÜKƏSİZLİYİ Qərib Əsgərov {"az":"Məqalədə Azərbaycan Respublikasının Rusiya Federasiyası ilə dövlət sərhədinin təhlükəsizliyi və ona təsir edən məsələlər araşdırılmışdır. Əsas məqsəd Azərbaycanın şimal sərhədinin təhlükəsizliyinə təsir edən təhdidləri müəyyən edərək təhlil etmək və hər iki dövlətin sərhəd təhlükəsizliyi sahəsində kəsişən maraqlarının olduğu göstərməkdir. Məqalədə göstərilir ki, hər iki dövlət arasında şəffaf sərhədin olmasına və sərhəd münaqişələrinin çox az olmasına baxmayaraq, Azərbaycanın şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyi hər zaman onun milli təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Məqalədə göstərilir ki, Azərbaycan–Rusiya sərhədinin təhlükəsizliyi ekstremizm, terrorizm və qeyri-qanuni silahlı qrupların hərəkətinin qarşısının alınmasına, eləcə də egionda sabitliyin və proqnozlaşdırıla bilən təhlükəsizlik mühitinin qorunmasına xidmət edir.","en":"The article examines the issues of security of the state borders of Azerbaijan- Russian. The threats affecting the security of the northern border of Azerbaijan are analyzed and it is emphasized that both states have overlapping interests in the field of border security. The article shows that despite the transparent border between the two states and the very low number of border conflicts, the security of the northern borders of Azerbaijan has always been of great importance in terms of its national security. The article states that the security of the Azerbaijani-Russian border serves to prevent extremism, terrorism and the movement of illegal armed groups, as well as to maintain stability and a predictable security environment in the region.","ru":"В статье рассматриваются вопросы безопасности государственной границы Азербайджанской Республики с Российской Федерацией. Были проанализированы угрозы, влияющие на безопасность северной границы Азербайджана, и подчеркнуто, что интересы обоих государств в сфере безопасности границ совпадают. В статье показано, что, несмотря на прозрачность границы между двумя государствами и крайне низкое количество пограничных конфликтов, безопасность северных границ Азербайджана всегда имела большое значение для его национальной безопасности. В статье утверждается, что безопасность азербайджано-российской границы служит предотвращению экстремизма, терроризма и передвижения незаконных вооруженных группировок, а также поддержанию стабильности и предсказуемой обстановки в сфере безопасности в регионе."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/444-azerbaycan-rusi-ya-dovlet-serhedi-ve-onun-tehlukesi-zli-yi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/443 2026-03-16 SOSİAL ƏDALƏT ANLAYIŞININ TARİXİ-FƏLSƏFİ ƏSASLARI Məlahət Məmmədova {"az":"Sosial ədalət, cəmiyyət həyatında fərdlərin hüquqlarının təmin olunmasını və resursların ədalətli paylanmasını ehtiva edən anlayışdır. Tarixi prosesin inkişafı gedişatında bu anlayış, daha çox insan hüquqları, sosial müdafiə və cəmiyyətin zəif təbəqələrinin qorunması, müdafiə olunmasını ifadə etmişdir. Bugünümüzdə, sosial ədalət yalnız hüquqi mahiyyət daşımır, həm də əxlaqi və fəlsəfi mahiyyət kəsb edərərk, fərdlə cəmiyyət arasındakı münasibətləri tənzimləyir. Bu, həm hüquqların bərabərliyini təmin edir, həm də daha geniş imkanlar açaraq, fərdlərin azad həyat şərtlərini təmin edir. Sosial ədalət həm də fərd və cəmiyyət əlaqələrində ədalətli qaydaların tətbiqini nəzərdə tutur. Bu daha çox, sosial-iqtisadi bərabərliyin təmin olunmasında, sosial müdafiə, təhsil və digər ictimai xidmətlərdə balansın qorunmasında özünü göstərir. Odur ki, sosial ədalət, ayrı-ayrı fərdlər, bütövlükdə cəmiyyət üçün mühüm əhəmiyyəti olan ictimai nizamın əsasını təşkil edir və nəticə etibarı ilə, inkişafın sosial tərəflərini ədalətli şəkildə tənzimləməyə xidmət edir.","en":"Social justice is a concept that encompasses the protection of individuals’ rights and the fair distribution of resources within social life. Throughout the course of historical development, this concept has primarily come to signify human rights, social protection, and the safeguarding and support of vulnerable groups within society.\nIn the contemporary world, social justice does not merely possess a legal character; it also acquires ethical and philosophical significance, regulating the relationship between the individual and society. It ensures equality of rights while simultaneously creating broader opportunities that enable individuals to live under conditions of freedom.\nSocial justice also implies the implementation of fair principles in the relationship between the individual and society. This is most clearly reflected in ensuring socio-economic equality and maintaining balance in social protection, education, and other public services. Therefore, social justice constitutes the foundation of social order that is of great importance both for individuals and for society as a whole, and ultimately serves to regulate the social dimensions of development in a fair and equitable manner.\n","ru":"Социальная справедливость — это понятие, охватывающее обеспечение прав личности и справедливое распределение ресурсов в общественной жизни. В ходе исторического развития данное понятие в большей степени стало выражать идеи прав человека, социальной защиты, а также защиты и поддержки уязвимых слоёв общества.\nВ современном мире социальная справедливость носит не только правовой характер, но и приобретает нравственное и философское значение, регулируя взаимоотношения между личностью и обществом. Она обеспечивает равенство прав и одновременно открывает более широкие возможности, создавая условия для свободной жизни индивидов.\nСоциальная справедливость также предполагает применение справедливых принципов во взаимоотношениях между личностью и обществом. Это прежде всего проявляется в обеспечении социально-экономического равенства, сохранении баланса в системе социальной защиты, образования и других общественных услуг. Таким образом, социальная справедливость составляет основу общественного порядка, имеющего важное значение как для отдельных индивидов, так и для общества в целом, и в конечном итоге служит справедливому регулированию социальных аспектов развития.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/443-sosi-al-edalet-anlayisinin-tari-xi-felsefi-esaslari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/442 2026-03-16 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA DÖVLƏT GƏNCLƏR VƏ İDMAN SİYASƏTİNİN İNSTİTUTLAŞMASININ BAŞLIÇA İSTİQAMƏTLƏRİ Xəlil Yusifli {"az":"Məqalədə Azərbaycan Respublikasında 30 ildən artıqdır həyata keçirilən dövlət gənclər və idman siyasətinin institutlaşmasının əsas istiqamətləri araşdırılmışdır. Tədqiqatın məqsədi dövlət gənclər və idman siyasətinin institutlaşmasının dövlət siyasətinin səmərəliliyinə və gənclərin sosial-iqtisadi inkişafına təsirini müəyyən etməkdir. Tədqiqat çərçivəsində dörd başlıca istiqamət təhlil olunmuşdur: normativ-hüquqi təminatın formalaşdırılması, dövlət idarəetməsi və dövlət institutların inkişafı, gənclər təşkilatlarının dəstəklənməsi, eləcə də beynəlxalq inteqrasiya və qlobal əməkdaşlığın gücləndirilməsi. Məqalədə metod olaraq Ümummilli Lider Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən tədbirlər və Dövlət Proqramları ictimai elmlərdə geniş istifadə olunan kontent-analizi və tarixi metodlardan istifadə edilməklə təhlil edilmişdir. Aparılan təhlillər göstərir ki, Azərbaycan Respublikasının gənclər və idman siyasəti yüksək institutlaşma səviyyəsinə malikdir; bu isə gənclərin iştirakçılığının artırılmasına və onların problemlərinin məhz özlərinin fəal iştirakı ilə aradan qaldırılmasına şərait yaradır. Beləliklə, dövlət gənclər və idman siyasətinin institutlaşması təşkilatların və prosedurların sabitləşdirilməsi, dövlətin rolunun gücləndirilməsi və gənclərin sosial-iqtisadi inkişafının təmin olunması ilə xarakterizə olunur.","en":"The article examines the main directions of the institutionalization of state youth and sports policy in the Republic of Azerbaijan, which has been implemented for over 30 years. The purpose of the study is to determine the impact of the institutionalization of state youth and sports policy on the effectiveness of state policy and the socio-economic development of youth. Within the framework of the study, four main directions were analyzed: the formation of normative-legal support, the development of public administration and state institutions, the support of youth organizations, as well as the strengthening of international integration and global cooperation. In the article, the methods used include content analysis and historical methods, widely applied in social sciences, to analyze the activities and State Programs carried out under the leadership of National Leader Heydar Aliyev and President Ilham Aliyev. The analysis shows that the youth and sports policy of the Republic of Azerbaijan has a high level of institutionalization; this creates conditions for increasing youth participation and addressing their problems through their active involvement. Thus, the institutionalization of state youth and sports policy is characterized by the stabilization of organizations and procedures, strengthening the role of the state, and ensuring the socio-economic development of youth.","ru":"В статье исследованы основные направления институционализации государственной молодежной и спортивной политики в Азербайджанской Республике, осуществляемой более 30 лет. Цель исследования — определить влияние институционализации государственной молодежной и спортивной политики на эффективность государственной политики и социально-экономическое развитие молодежи. В рамках исследования проанализированы четыре основных направления: формирование нормативно-правового обеспечения, развитие государственного управления и государственных институтов, поддержка молодежных организаций, а также укрепление международной интеграции и глобального сотрудничества. В статье в качестве метода использованы контент-анализ и исторический метод, применяемые в общественных науках, для анализа мероприятий и Государственных программ, реализованных под руководством Общенационального Лидера Гейдара Алиева и Президента Ильхама Алиева. Проведенный анализ показывает, что молодежная и спортивная политика Азербайджанской Республики обладает высоким уровнем институционализации; это создает условия для повышения участия молодежи и решения их проблем именно при их активном участии. Таким образом, институционализация государственной молодежной и спортивной политики характеризуется стабилизацией организаций и процедур, усилением роли государства и обеспечением социально-экономического развития молодежи."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/442-azerbaycan-respubli-kasinda-dovlet-gencler-ve-i-dman-si-yaseti-ni-n-i-nsti-tutlasmasinin-baslica-i-sti-qametleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/441 2026-03-16 YAXIN ŞƏRQDƏ MİQRASİYA VƏ TƏHLÜKƏSİZLİK: UĞURSUZ DÖVLƏTLƏRİN ROLU Misirxan Kazımlı {"az":"Bu məqalə Yaxın Şərqdə miqrasiya ilə təhlükəsizlik arasındakı qarşılıqlı əlaqəni, xüsusilə uğursuz dövlətlərin rolu kontekstində sistemli şəkildə təhlil edir. Regionda uzunmüddətli siyasi qeyri-sabitlik, silahlı münaqişələr və dərin iqtisadi böhranlar məcburi miqrasiya axınlarının intensivləşməsinə səbəb olmaqla yanaşı, regional və beynəlxalq təhlükəsizlik mühitinə ciddi təsirlər göstərir. Məqalədə “uğursuz dövlət” anlayışının nəzəri çərçivəsi müəyyənləşdirilir və Suriya, Yəmən və İraq kimi ölkələrin bu kateqoriyaya daxil edilməsinin struktur və institusional səbəbləri izah olunur. Araşdırmada uğursuz dövlətlərin ərazi üzərində effektiv suveren nəzarəti həyata keçirə bilməməsi, qeyri-dövlət silahlı aktorları və terror təşkilatları üçün əlverişli mühit formalaşdırması, habelə əhalinin əsas sosial-iqtisadi ehtiyaclarını təmin etmək qabiliyyətinin zəifləməsi nəticəsində miqrasiya proseslərini necə stimullaşdırdığı analitik şəkildə göstərilir. Bununla yanaşı, miqrasiyanın qəbul edən və göndərən ölkələr üçün yaratdığı sosial, iqtisadi və təhlükəsizlik ölçülü nəticələr də çoxölçülü yanaşma əsasında qiymətləndirilir. Məqalə, uğursuz dövlətlərin yenidən qurulması, institusional potensialın gücləndirilməsi və miqrasiya axınlarının səmərəli idarə olunması üçün siyasət tövsiyələri irəli sürərək, miqrasiya ilə təhlükəsizlik arasındakı mürəkkəb və qarşılıqlı asılı münasibətin daha dərindən anlaşılmasına töhfə verməyi hədəfləyir.","en":"This article systematically analyzes the interaction between migration and security in the Middle East, particularly within the context of failed states. Prolonged political instability, armed conflicts, and deep economic crises in the region have intensified forced migration flows while simultaneously exerting serious impacts on regional and international security environments. The article establishes the theoretical framework of the concept of the “failed state” and explains the structural and institutional reasons behind the classification of countries such as Syria, Yemen, and Iraq within this category. The study analytically demonstrates how failed states stimulate migration processes through their inability to exercise effective sovereign control over territory, the creation of favorable environments for non-state armed actors and terrorist organizations, and the weakening of their capacity to meet the basic socio-economic needs of the population. In addition, the social, economic, and security-related consequences of migration for both sending and receiving countries are assessed through a multidimensional approach. By putting forward policy recommendations aimed at the reconstruction of failed states, the strengthening of institutional capacity, and the effective management of migration flows, the article seeks to contribute to a deeper understanding of the complex and interdependent relationship between migration and security.","ru":"В данной статье систематически анализируется взаимосвязь между миграцией и безопасностью на Ближнем Востоке, особенно в контексте несостоявшихся государств. Длительная политическая нестабильность, вооружённые конфликты и глубокие экономические кризисы в регионе способствуют интенсификации вынужденных миграционных потоков, одновременно оказывая серьёзное воздействие на региональную и международную среду безопасности. В статье формируется теоретическая рамка понятия «несостоявшееся государство» и объясняются структурные и институциональные причины отнесения таких стран, как Сирия, Йемен и Ирак, к данной категории. В исследовании аналитически показано, каким образом неспособность несостоявшихся государств осуществлять эффективный суверенный контроль над территорией, формирование благоприятной среды для негосударственных вооружённых акторов и террористических организаций, а также ослабление их способности обеспечивать базовые социально-экономические потребности населения стимулируют миграционные процессы. Наряду с этим на основе многомерного подхода оцениваются социальные, экономические и связанные с безопасностью последствия миграции как для стран-источников, так и для стран приёма. Выдвигая политические рекомендации, направленные на восстановление несостоявшихся государств, укрепление институционального потенциала и эффективное управление миграционными потоками, статья стремится внести вклад в более глубокое понимание сложной и взаимозависимой связи между миграцией и безопасностью."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/441-yaxin-serqde-mi-qrasi-ya-ve-tehlukesi-zli-k-ugursuz-dovletleri-n-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/440 2026-03-16 CİNAYƏT PROSESİNDƏ PROSESSUAL SAZİŞİN TƏTBİQİNİN BƏZİ MƏSƏLƏLƏRİ Mətanət Əsgərova {"az":"Məqalədə müasir cinayət prosesi çərçivəsində ittiham və müdafiə arasında kompromis forması kimi prosessual sazişin hüquqi təbiəti və onun mümkünlüyü hədləri tədqiq olunur, bu institutun nəzəri əsasları, məqsəd və vəzifələri araşdırılır, həmçinin təqsirsizlik prezumpsiyası, ədalətlilik və tərəflərin bərabərliyi prinsiplərinin pozulması riskləri təhlil edilir. Nəticə etibarilə belə bir qənaətə gəlinir ki, prosessual saziş institutunun inkişafı məhkəmə nəzarətinin gücləndirilməsi, onun tətbiqinin əsasları və prosessual təminatlarının normativ dəqiqləşdirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır. Bu, institutun ədalət mühakiməsinin məna və məqsədlərinə zidd istiqamətdə istifadəsinin qarşısını alacaqdır. \r\nTədqiqatın məqsədi prosessual sazişin hüquqi təbiətini təhlil etmək, onun mümkünlüyü hədlərini müəyyənləşdirmək və cinayət prosesinin effektivliyi ilə insan hüquqlarının müdafiəsi arasında tarazlığı təmin edən hüquqi təminatları göstərməkdən ibarətdir. \r\nTədqiqatın obyekti: müasir cinayət prosessində ittiham və müdafiə arasında kompromis forması kimi prosessual saziş institutunun hüquqi tənzimlənməsi və tətbiqi mexanizmləri.\r\nTədqiqatın metodları. Tədqiqat zamanı normativ-hüquqi, müqayisəli-hüquqi, sistemli və analitik metodlardan istifadə olunmuşdur. Müqayisəli təhlil vasitəsilə müxtəlif hüquq sistemlərində prosessual sazişin hüquqi tənzimi, tətbiq şərtləri və nəticələri öyrənilmiş, onların oxşar və fərqli cəhətləri müəyyən edilmişdir.\r\nTədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi. Prosessual sazişin hüquqi sərhədləri və məhdudiyyətləri elmi əsaslarla konkret şəkildə müəyyən edilmişdir. Cinayət prosesində ittiham və müdafiə arasında kompromisin tətbiqində məhkəmə nəzarətinin rolunun əhəmiyyəti nəzəri və praktiki aspektdən qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan qanunvericiliyində prosessual saziş institutunun tətbiqi ilə bağlı təkliflər irəli sürülmüşdür.\r\n","en":"The article examines the legal nature and limits of admissibility of the procedural agreement (plea bargaining) as a form of compromise between the prosecution and the defense in modern criminal proceedings, theoretical foundations of this institution, its goals and objectives are considered, and the risks of violating the principles of the presumption of innocence, fairness, and equality of the parties are analyzed. It is concluded that the development of the institution of the procedural agreement should be accompanied by strengthening judicial control and by normative clarification of the grounds and procedural safeguards that exclude its use to the detriment of the interests of justice. \nThe purpose of this article is to analyze the legal nature of the procedural agreement, to identify its limits of admissibility, and to determine the guarantees that ensure a balance between the effectiveness of criminal proceedings and the protection of individual rights.\nObject of the study: the legal regulation and application mechanisms of the procedural agreement as a form of compromise between the prosecution and the defense in modern criminal proceedings.\nResearch methods. The study employed normative-legal, comparative-legal, systemic, and analytical methods. Through comparative analysis, the legal regulation, conditions of application, and consequences of procedural agreements in various legal systems were examined, and their similarities and distinctive features were identified.\nOriginality and scientific novelty of the study. The legal boundaries and limitations of the procedural agreement have been specifically determined on a scientific basis. The importance of judicial control in the application of compromise between the prosecution and the defense in criminal proceedings has been evaluated from both theoretical and practical perspectives. Recommendations for the application of the procedural agreement institution in Azerbaijani legislation have been proposed.\n","ru":"В статье исследуется правовая природа и пределы допустимости процессуального соглашения как формы компромисса между обвинением и защитой в современном уголовном судопроизводстве, анализируются риски нарушения принципов презумпции невиновности, справедливости и состязательности сторон. Делается вывод о том, что развитие института процессуального соглашения должно сопровождаться усилением судебного контроля, нормативным уточнением оснований и процедурных гарантий, исключающих его использование в ущерб интересам правосудия. \nЦелью настоящей статьи является анализ правовой природы процессуального соглашения, выявление его пределов допустимости и определение гарантий, обеспечивающих баланс между эффективностью уголовного судопроизводства и защитой прав личности. \nОбъект исследования: правовое регулирование и механизмы применения института процессуального соглашения как формы компромисса между обвинением и защитой в современном уголовном судопроизводстве.\nМетоды исследования. В ходе исследования были использованы нормативно-правовой, сравнительно-правовой, системный и аналитический методы. Посредством сравнительного анализа были изучены правовое регулирование, условия применения и последствия процессуального соглашения в различных правовых системах, а также выявлены их сходные и отличительные черты.\nОригинальность и научная новизна исследования. Правовые границы и ограничения процессуального соглашения определены на научной основе в конкретной форме. Роль судебного контроля при применении компромисса между обвинением и защитой в уголовном процессе оценена с теоретической и практической точек зрения. Предложены рекомендации по применению института процессуального соглашения в законодательстве Азербайджана.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/440-ci-nayet-prosesi-nde-prosessual-sazi-si-n-tetbi-qi-ni-n-bezi-meseleleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/439 2026-03-16 NANOELEKTRON GURĞULARIN TƏTBİQ SAHƏLƏRİ Aygün Sultanova Kəmalə Əzizova Səma Babayeva {"az":"Nanoelektronika – elektronika elm və texnologiyasının, nanometr miqyasında (1–100 nm) işləyən qurğu və sistemlərin hazırlanmasını və tətbiqini öyrənən istiqamətidir. Bu sahə, atom və molekul səviyyəsində maddənin xüsusiyyətlərinə nəzarət etmək, kvant effektlərini praktik məqsədlər üçün istifadə etmək imkanları ilə fərqlənir. \r\nNanoelektron qurğuların yaradılması yalnız hesablama sürətini və enerji səmərəliliyini artırmaqla kifayətlənmir, həm də yeni tip funksionallıqların - molekulyar yaddaş, kvant hesablama, nanosensor sistemləri kimi texnologiyaların inkişafına zəmin yaradır.\r\nNanoelektronika məhsulları və texnologiyaları müasir sənayenin müxtəlif sahələrində tətbiq olunur: Nanoelektron məhsullar və texnologiyalar elektronika (kiçik çiplər, yüksək sürətli yaddaşlar, yüksək keyfiyyətli displeylər), enerji (batareyalar, günəş batareyaları), tibb (məqsədli dərman çatdırılması, xəstəlik aşkarlama sensorları) kimi müxtəlif sahələrdə istifadə olunur. \r\nAparılan tədqiqatlar göstərir ki, nanoelektronika müasir texnologiyaların inkişafında mühüm istiqamət olaraq, həm fundamental elmi nailiyyətlərə, həm də sənaye istehsalına ciddi təsir göstərir. Mikroelektronikadan nanoelektronikaya keçid prosesində əldə edilən nəticələr yalnız hesablama gücünün artırılması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsi, cihazların miniaturizasiyası və yeni funksional imkanların yaradılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.\r\n","en":"Aygün Sultanova, Azizova Kamala, Sema Babayeva \nNanoelectronics is a direction of electronic science and technology that studies the development and application of devices and systems operating at the nanometer scale (1–100 nm). This field is distinguished by the ability to control the properties of matter at the atomic and molecular levels and use quantum effects for practical purposes.\nThe creation of nanoelectronic devices not only increases computing speed and energy efficiency, but also creates the basis for the development of new types of functionalities - technologies such as molecular memory, quantum computing, nanosensor systems.\nNanoelectronic products and technologies are applied in various fields of modern industry: Nanoelectronic products and technologies are used in various fields such as electronics (small chips, high-speed memories, high-quality displays), energy (batteries, solar cells), medicine (targeted drug delivery, disease detection sensors).\nResearch shows that nanoelectronics, as an important direction in the development of modern technologies, has a significant impact on both fundamental scientific achievements and industrial production. The results obtained in the process of transition from microelectronics to nanoelectronics are not limited to increasing computing power, but are also of great importance in terms of increasing energy efficiency, miniaturization of devices, and creation of new functional capabilities.\n","ru":"Наноэлектроника — это направление электронной науки и техники, изучающее разработку и применение устройств и систем, работающих в нанометровом масштабе (1–100 нм). Эта область отличается возможностью контролировать свойства материи на атомном и молекулярном уровнях и использовать квантовые эффекты в практических целях.\nСоздание наноэлектронных устройств не только повышает скорость вычислений и энергоэффективность, но и закладывает основу для разработки новых типов функциональных возможностей — таких технологий, как молекулярная память, квантовые вычисления, наносенсорные системы.\nНаноэлектронные продукты и технологии применяются в различных областях современной промышленности: наноэлектронные продукты и технологии используются в таких областях, как электроника (малые чипы, высокоскоростная память, высококачественные дисплеи), энергетика (батареи, солнечные элементы), медицина (целевая доставка лекарств, датчики обнаружения заболеваний).\nИсследования показывают, что наноэлектроника, как важное направление в развитии современных технологий, оказывает значительное влияние как на фундаментальные научные достижения, так и на промышленное производство. Результаты, полученные в процессе перехода от микроэлектроники к наноэлектронике, не ограничиваются увеличением вычислительной мощности, но также имеют большое значение с точки зрения повышения энергоэффективности, миниатюризации устройств и создания новых функциональных возможностей.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/439-nanoelektron-gurgularin-tetbi-q-saheleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/438 2026-03-16 RİYAZİYYATDA ZƏRURİ VƏ KAFİ ŞƏRT ANLAYIŞI VƏ MƏKTƏB KURSUNDA ONUN ÖYRƏDİLMƏSİ METODİKASINA DAİR Orxan Cəfərov Jalə Cəfərova {"az":"Məqalədə “zəruri və kafi şərt” anlayışlarının mahiyyəti və onların məktəb səviyyəsində tədris prinsipləri araşdırılır. Bu anlayışların öyrədilməsi şagirdlərdə riyazi və məntiqi təfəkkürün inkişafında mühüm rol oynayır. Məqalədə teoremlərin şərti və nəticəsi arasındakı əlaqə izah olunur, uyğun misallarla aydınlaşdırılır. Tədrisdə anlayışların konkret nümunələr əsasında induktiv üsulla təqdim olunması tövsiyə edilir. Mücərrəd təriflərdən çox, həyati və riyazi situasiyalar üzərindən yanaşma tədrisin səmərəliliyini artırır. Nəticə etibarilə, mövzunun düzgün mənimsənilməsi şagirdlərin riyazi düşüncə və məntiq bacarıqlarını inkişaf etdirir..","en":"The article examines the essence of the concepts of “necessary and sufficient conditions” and their teaching principles at the school level. Teaching these concepts plays an important role in the development of mathematical and logical thinking in students. The article explains the relationship between the condition and the result of theorems and clarifies it with appropriate examples. It is recommended to present concepts in teaching in an inductive way based on specific examples. An approach based on real-life and mathematical situations, rather than abstract definitions, increases the effectiveness of teaching. As a result, the correct mastering of the topic develops students' mathematical thinking and logic skills.","ru":"В статье рассматривается сущность понятий «необходимые и достаточные условия» и принципы их преподавания в школе. Обучение этим понятиям играет важную роль в развитии математического и логического мышления учащихся. В статье объясняется связь между условием и результатом теорем и поясняется соответствующими примерами. Рекомендуется излагать понятия в обучении индуктивным способом, опираясь на конкретные примеры. Подход, основанный на реальных математических ситуациях, а не на абстрактных определениях, повышает эффективность обучения. В результате правильное усвоение темы развивает математическое мышление и логические способности учащихся."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/438-ri-yazi-yyatda-zeruri-ve-kafi-sert-anlayisi-ve-mekteb-kursunda-onun-oyredi-lmesi-metodi-kasina-dai-r Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/437 2026-03-16 MİL-MUĞAN İQTİSADİ RAYONUNDA ƏHALİNİN MƏŞĞULLUQ STRUKTURU VƏ ONUN SƏMƏRƏLİ TƏŞKİLİ YOLLARI Musa Vəliyev {"az":"Əhalinin məşğulluq strukturunun formalaşması təsərrüfat sahələrinin inkişafı və bu sahələrdə çalışan insanların sayı ilə müəyyən edilir. Bu zaman təsərrüfatın inkişaf səviyyəsi də aparıcı amillərdən biri kimi özünü göstərir.\r\nRegionlarda kənd məskunlaşmasının aparıcı yer tutması, kənd təsərrüfatının inkişafı onunla əlaqəli olan sahələrin də məşğulluqda üstün yer tutmasına gətirib çıxarır. Müstəqilliyin ilk illərində başlanan çətinliklərin aradan qaldırılması üçün aparılan islahatlar hələlik regionlarda məşğulluq strukturuna ciddi təsir göstərə bilmir. Uzun illərdir ki, kənd təsərrüfatı məşğulluqda əsas yer tutur, baxmayaraq ki, bu sahə Ümumi daxili məhsul məhsullarının az bir hissəsini verir. Ona görə məşğulluğun səmərəli strukturuun təşkili üçün regionlarda, o cümlədən Mil-Muğan iqtisadi rayonunda yüngül və yeyinti sənayesi kimi əmək tutumlu sahələrin, xidmət sahələrinin əhəmiyyətinin artırılması, yeni obyektlər şəbəkəsinin və iş yerlərinin sayının çoxaldılmasına şərait yaradılması mühüm vəzifə kimi qarşıda durur. Bu istiqamətdə tədbirlərin elmi-nəzəri əsaslarının da işlənib hazırlanması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tədqiqat zamanı iqtisadi rayonda əhalinin iş yerləri ilə təminatının vacibliyi göstərilir, onların demoqrafik potensiala uyğun olmasının əhəmiyyəti, onun strukturunun daimi olaraq yenidən qurulması istiqamətində tədbirlərin rolu, yeni açılan iş yerlərinin təsərrüfat sahələri üzrə paylanması müəyyən olunur.\r\nMəşğulluq strukturunun yenidən qurulması üçün məqalədə təkliflər hazırlanmışdır.\r\n","en":"The information of the employment structure of the population is determined by the development of economic sectors and the number of people working in these sectors. At the same time, the level of development of the economy also shows itself as one of the leading factors.\nThe leading place of rural settlement in the regions and the development of agriculture lead to the fact that the sectors related to it also occupy a leading place in employment. The reforms carried out to eliminate the difficulties that began in the first years of independence have not yet been able to have a serious impact on the employment structure in the regions. For many years, agriculture has occupied a leading place in employment, although this sector provides a small part of gross domestic product. Therefore, in order to organize an effective employment structure, it is an important task to increase the importance of labor-intensive sectors such as light and food industries, service sectors, create a network of new facilities and create conditions for increasing the number of jobs in the regions, including the Mil-Mugan economic region. The development of scientific and theoretical foundations for measures in this direction is also of great importance. In the process of conducting the analysis, the importance of providing the population with jobs in the economic region is indicated, the importance of their compliance with the demographic potential, the role of measures aimed at constantly restructuring its structure, and the distribution of newly opened jobs across economic sectors are determined.\nThe article presents proposals for restructuring the employment structure. \n","ru":"Формирование структуры занятости населения определяется развитием экономических секторов и количеством людей, работающих в этих секторах. При этом уровень экономического развития также выступает в качестве одного из ведущих факторов.\nВедующее место сельского населения в регионах, развитие сельского хозяйства приводит к ведущему месту связанных с ним секторов в сфере занятости. Реформы, проведенные для преодоления трудностей, начавшихся в первые годы независимости, пока не оказали серьезного влияния на структуру занятости в регионах. На протяжении многих лет сельское хозяйство является основным сектором занятости, хотя этот сектор обеспечивает лишь небольшую часть валового внутреннего продукта. Поэтому для организации эффективной структуры занятости важно повысить значимость трудоемких секторов, таких как легкая и пищевая промышленность, сфера услуг, а также создать условия для расширения сети новых предприятий и увеличения количества рабочих мест в регионах, в том числе в Миль-Муганском экономическом регионе. Большое значение также имеет разработка научно-теоретических основ мер в этом направлении. Исследование показывает важность обеспечения населения рабочими местами в экономическом регионе, важность их соответствия демографическому потенциалу, роль мер, направленных на перманентную перестройку его структуры, а также определяет распределение вновь открытых рабочих мест по секторам экономики.\nВ статье разработаны предложения по перестройке структуры занятости.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/437-mi-l-mugan-i-qti-sadi-rayonunda-ehali-ni-n-mesgulluq-strukturu-ve-onun-semereli-teski-li-yollari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/436 2026-03-16 TƏBİİ-TURİZM EHTİYATLARININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİNƏ YANAŞMALAR Aynur Hüseynzadə {"az":"Turizmin inkişafı mövcud ehtyatlardan çox asılıdır. Bir regionda turizm kompleksinin formalaşması, həmin ərazinin turistlər arasında cəlbediciliyi ilə müəyyən edilir. İqtisadi-coğrafi baxımdan, turizm fəaliyyəti üçün əlverişli olan ehtiyatlar və təbii şəraitin ərazi məcmusu vacibdir. Bu ehtiyatların və təbii şəraitin diapazonu isə genişdir. Buraya regionun təbii, tarixi, mədəni və sosial-iqtisadi xüsusiyyətlər daxildir. Hər hansı bir əraziyə aid olan müxtəlif obyekt və təzahürlər regionun turizm potensialı kimi səciyyələndirilir. Məqalədə bu sahə ilə məşğul olan alimlərin yanaşmalarıı təhlil edilmişdir.","en":"The development of tourism largely depends on the availability and effective use of tourism resources. The formation of a tourism complex within a region is determined by the attractiveness of that area for tourists. From an economic-geographical perspective, a territorial complex of natural conditions and resources favorable for tourism activities is essential. The scope of these resources and natural conditions is extensive and includes the natural, historical, cultural, and socio-economic characteristics of a region. Various objects and phenomena associated with a specific territory are characterized as the tourism potential of the region. This article analyzes the theoretical approaches proposed by scholars in the field of assessment of natural tourism resources.","ru":"Развитие туризма во многом зависит от имеющихся ресурсов. Формирование туристского комплекса в том или ином регионе определяется привлекательностью данной территории для туристов. С экономико-географической точки зрения важна совокупность ресурсов и природных условий, благоприятных для туристской деятельности. Диапазон этих ресурсов и природных условий весьма широк и включает природные, исторические, культурные и социально-экономические особенности региона. Различные объекты и проявления, присущие определённой территории, характеризуются как туристский потенциал региона. В статье проанализированы подходы учёных, занимающихся данной проблематикой."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/436-tebi-i-turi-zm-ehti-yatlarinin-qi-ymetlendi-ri-lmesi-ne-yanasmalar Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/435 2026-03-16 MÜƏLLİMİN PEDAQOJİ SƏRİŞTƏLİLYİ VƏ TƏDQİQATÇILIQ QABİLİYYƏTLƏRİ İlahə Şıxəliyeva {"az":"Pedaqoji fəaliyyətdə müəllimin əməyi, onun elmi-pedaqoji fəaliyyəti və şəxsiyyəti təlim-tərbiyə prosesinin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərən əsas amillərdən biridir. Digər peşə sahələrindən fərqli olaraq müəllimin şəxsiyyəti yalnız peşəkar fəaliyyət çərçivəsində deyil, həm də sosial-mədəni mühitdə formalaşan dəyərlər sisteminə təsir edir. Müəllimin bilik səviyyəsi, pedaqoji ustalığı, mənəvi keyfiyyətləri və intellektual potensialı gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayır.\r\nMüasir təhsil sistemində müəllim yalnız bilik ötürücüsü deyil, həm də tədqiqatçı, innovator və pedaqoji prosesin təşkilatçısı kimi çıxış edir. Bu baxımdan pedaqoji səriştəlilik müəllimin nəzəri hazırlığı, metodik bacarıqları, kommunikativ kompetensiyaları və reflektiv düşünmə qabiliyyəti ilə sıx bağlıdır. Tədqiqatçılıq bacarıqları isə müəllimin təhsil prosesini analiz etməsinə, yeni metod və yanaşmaları tətbiq etməsinə, elmi əsaslandırılmış qərarlar qəbul etməsinə imkan yaradır.\r\nMəqalədə müəllimin pedaqoji səriştəliliyinin struktur komponentləri, onun peşəkar inkişafında tədqiqat fəaliyyətinin rolu və müasir təhsil mühitində müəllimin innovativ funksiyaları təhlil olunur. Nəticə etibarilə göstərilir ki, pedaqoji səriştəlilik və tədqiqatçılıq qabiliyyətləri müəllimin peşəkar effektivliyinin əsas göstəricilərindən biri olmaqla yanaşı, təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsində mühüm amil kimi çıxış edir.\r\n","en":"In pedagogical activity, the teacher’s professional work, scientific-pedagogical engagement, and personal characteristics constitute key factors influencing the effectiveness of the teaching and learning process. Unlike many other professions, the teacher’s personality exerts a significant impact not only within the educational environment but also on the broader social and cultural context. The teacher’s knowledge level, pedagogical mastery, moral values, and intellectual capacity play a decisive role in shaping the worldview and personal development of the younger generation.\nWithin modern educational systems, the teacher functions not merely as a transmitter of knowledge but also as a researcher, innovator, and organizer of the pedagogical process. Pedagogical competence therefore encompasses theoretical knowledge, methodological skills, communicative abilities, and reflective thinking. Research skills enable teachers to analyze educational practices, apply innovative approaches, and make evidence-based pedagogical decisions.\nThe article examines the structural components of pedagogical competence, the role of research activity in professional development, and the innovative functions of teachers in contemporary educational environments. The findings indicate that pedagogical competence and research capacity represent essential indicators of professional effectiveness and serve as important factors in improving educational quality.\n","ru":"В педагогической деятельности профессиональный труд учителя, его научно-педагогическая активность и личностные качества являются важнейшими факторами, определяющими эффективность образовательного процесса. В отличие от представителей других профессий, личность учителя оказывает значительное влияние не только на образовательную среду, но и на социально-культурное пространство общества. Уровень знаний, педагогическое мастерство, нравственные качества и интеллектуальный потенциал учителя играют ключевую роль в формировании мировоззрения молодого поколения.\nВ современной системе образования учитель выступает не только как носитель знаний, но и как исследователь, новатор и организатор педагогического процесса. Педагогическая компетентность включает теоретическую подготовку, методические навыки, коммуникативные компетенции и рефлексивное мышление. Исследовательские способности позволяют учителю анализировать образовательный процесс, внедрять инновационные методы и принимать научно обоснованные педагогические решения.\nВ статье анализируются структурные компоненты педагогической компетентности, роль исследовательской деятельности в профессиональном развитии учителя и его инновационные функции в современном образовательном пространстве. Делается вывод о том, что педагогическая компетентность и исследовательские способности являются важными показателями профессиональной эффективности и значимым фактором повышения качества образования.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/435-muelli-mi-n-pedaqoji-seri-steli-lyi-ve-tedqi-qatciliq-qabi-li-yyetleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/433 2026-03-16 MÜŞTƏRİYÖNÜMLÜ BİZNES MODELİ: ƏHƏMİYYƏTİ VƏ TƏTBİQ METODLARI Ləman Salmanova {"az":"Məqalədə müasir biznes mühitində müştəriyönümlü idarəetmə modelinin formalaşması və inkişaf mərhələləri geniş şəkildə təhlil olunur. Tədqiqatın əsas məqsədi təşkilatların müştəri ehtiyac və gözləntilərini əsas prioritet kimi qəbul etməsidir. Eyni zamanda, müştəri mərkəzli yanaşmanın istehlakçı sadiqliyinə təsiri araşdırılır.\r\nTədqiqatda müştəriyönümlü idarəetmə modelinin mahiyyətini və tətbiq xüsusiyyətlərini araşdırmaq məqsədilə müxtəlif elmi metodlardan istifadə olunmuşdur. İlk növbədə, mövzu ilə bağlı yerli və xarici elmi ədəbiyyatların təhlili aparılmış, mövcud nəzəri yanaşmalar sistemləşdirilmişdir. Analiz və sintez metodları vasitəsilə əldə olunan məlumatlar ümumiləşdirilmiş və müqayisəli şəkildə qiymətləndirilmişdir. Empirik tədqiqat çərçivəsində sorğu və müsahibə metodlarından istifadə olunmuşdur. Müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən təşkilatların nümayəndələri və müştərilər arasında keçirilən sorğular vasitəsilə real vəziyyət öyrənilmişdir. Toplanmış məlumatlar statistik metodlarla təhlil edilərək nəticələr çıxarılmışdır. zəmin yaradır. Təşkilatların bazarda mövqeyi möhkəmlənir. Müsbət imic formalaşır. Müştərilərlə davamlı tərəfdaşlıq əlaqələri qurulur.\r\n","en":"The article provides a comprehensive analysis of the formation and development stages of the customer-oriented management model in the modern business environment. The main objective of the study is for organizations to consider customer needs and expectations as a top priority. At the same time, the impact of a customer-centric approach on consumer loyalty is examined.\nTo investigate the essence and application features of the customer-oriented management model, various scientific methods were used. Firstly, an analysis of local and international literature on the topic was conducted, and existing theoretical approaches were systematized. Using analysis and synthesis methods, the collected data were generalized and evaluated comparatively.\nWithin the framework of empirical research, survey and interview methods were applied. Surveys conducted among representatives of organizations operating in various sectors and their customers provided insights into the real situation. The collected data were analyzed using statistical methods to draw conclusions. The article emphasizes the importance of increasing customer satisfaction, which plays a crucial role in strengthening market competitiveness. Modern technologies have become essential tools in management. Digital platforms facilitate customer interaction. Data analysis helps make informed decisions. The study shows that customer-oriented management not only yields short-term results but also provides a reliable foundation for long-term development. Organizations strengthen their market position, build a positive image, and establish lasting partnership relationships with customers.\n","ru":"В статье представлен всесторонний анализ формирования и этапов развития модели клиенториентированного управления в современном деловом окружении. Основная цель исследования заключается в том, чтобы организации рассматривали потребности и ожидания клиентов как главный приоритет. Одновременно рассматривается влияние клиент-ориентированного подхода на лояльность потребителей.\nДля изучения сущности и особенностей применения модели клиенториентированного управления использовались различные научные методы. В первую очередь проведен анализ местной и зарубежной литературы по теме, систематизированы существующие теоретические подходы. С помощью методов анализа и синтеза полученные данные были обобщены и сравнительно оценены.\nВ рамках эмпирического исследования применялись методы опроса и интервью. Опросы среди представителей организаций, работающих в различных секторах, и их клиентов позволили изучить реальную ситуацию. Собранные данные были проанализированы с использованием статистических методов для получения выводов. В статье подчеркивается важность повышения удовлетворенности клиентов, что играет ключевую роль в усилении конкурентоспособности на рынке. Современные технологии стали важными инструментами управления. Цифровые платформы облегчают взаимодействие с клиентами. Анализ данных помогает принимать обоснованные решения. Исследование показывает, что клиенториентированное управление обеспечивает не только краткосрочные результаты, но и надежную основу для долгосрочного развития. Организации укрепляют свои позиции на рынке, формируют положительный имидж и устанавливают долгосрочные партнерские отношения с клиентами.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/433-musteri-yonumlu-bi-znes-modeli-ehemi-yyeti-ve-tetbi-q-metodlari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/432 2026-03-16 RƏQƏMSAL ÖDƏNİŞ SİSTEMLƏRİNİN TƏHLİLİ VƏ ONLARIN AZƏRBAYCANIN ELEKTRON TİCARƏT SEKTORUNDA ROLU Vəkil Ələkbərli {"az":"Rəqəmsal ödəniş sistemlərinin inkişafı qlobal elektron ticarət sektorunun genişlənməsinin əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilmişdir. Nağdsız əməliyyatların artması, mobil bankçılığın yayılması və sürətli ödəniş infrastrukturlarının qurulması həm istehlakçı davranışını dəyişmiş, həm də bizneslərin fəaliyyət modelini köklü şəkildə yeniləmişdir. Rəqəmsal ödənişlər sürət, rahatlıq, şəffaflıq, təhlükəsizlik və transsərhəd əməliyyat imkanları baxımından mühüm üstünlüklər yaradır. Bununla belə, kibertəhlükələr, hüquqi tənzimləmə boşluqları, şəxsi məlumatların qorunması və texnoloji savadlılıq kimi problemlər elektron ödəniş sistemlərinin davamlı inkişafını məhdudlaşdıra bilir.\r\nAzərbaycanın rəqəmsal ödəniş ekosistemi son illərdə dinamik inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Dövlət proqramları, Mərkəzi Bankın Milli Ödəniş Sistemində modernizasiya, mobil tətbiqlərin geniş istifadəsi və bank-fintech əməkdaşlıqları ölkədə elektron ticarətin sürətlə böyüməsini dəstəkləyir. Statistik göstəricilər nağdsız əməliyyatların, POS və QR ödənişlərinin, NFC texnologiyalarının və mobil bank istifadəçilərinin sayında ciddi artımı göstərir.\r\nAzərbaycan Beynəlxalq Bankının (ABB) ABB Mobile, QR ödənişləri, ABB Miles kartları və onlayn POS həlləri ölkənin e-ticarət bazarında rəqəmsal ödənişlərin inkişafına xüsusi töhfə verir. Bank tərəfindən tətbiq edilən təhlükəsizlik protokolları və innovativ xidmətlər həm istifadəçilərin inamını artırır, həm də sahibkarlara yeni satış imkanları yaradır.\r\nÜmumilikdə, rəqəmsal ödəniş sistemlərinin təkmilləşdirilməsi elektron ticarətin davamlı böyüməsi üçün əsas şərtlərdən biridir.\r\n","en":"Digital payment systems have become a key driving force behind the rapid expansion of global e-commerce. The growth of cashless transactions, widespread use of mobile banking, and the development of instant payment infrastructures have reshaped consumer behavior and transformed business models. Digital payments provide major advantages such as speed, convenience, transparency, security, and seamless cross-border transactions. However, challenges such as cybersecurity threats, regulatory gaps, personal data protection issues, and varying levels of technological literacy continue to limit the sustainable development of electronic payment ecosystems.\nIn recent years, Azerbaijan’s digital payment environment has entered a phase of accelerated development. State programs, modernization of the National Payment System by the Central Bank, the rise of mobile applications, and strengthened bank-fintech cooperation have significantly supported the growth of e-commerce. Statistical data demonstrate a strong upward trend in cashless operations, POS and QR payments, NFC-based transactions, and the number of mobile banking users.\nThe International Bank of Azerbaijan (ABB) plays a crucial role in this ecosystem through its digital products such as ABB Mobile, QR payments, ABB Miles cards, and online POS solutions. Enhanced security protocols and innovative services offered by the bank increase user trust and create additional opportunities for businesses in the e-commerce sector.\n","ru":"Цифровые платежные системы становятся ключевым фактором роста мировой электронной коммерции. Увеличение безналичных операций, развитие мобильного банкинга и внедрение инфраструктуры мгновенных платежей изменили поведение потребителей и трансформировали бизнес-модели. Цифровые платежи обеспечивают скорость, удобство, прозрачность, безопасность и возможность транскордонных операций. Однако киберугрозы, пробелы в регулировании, риски защиты персональных данных и низкий уровень цифровой грамотности остаются существенными ограничениями для устойчивого развития платежных экосистем.\nЦифровая платежная среда Азербайджана в последние годы развивается особенно динамично. Государственные программы, модернизация Национальной платежной системы Центральным Банком, распространение мобильных приложений и сотрудничество банков с финтех-компаниями значительно стимулировали рост электронной торговли. Статистические данные демонстрируют рост безналичных платежей, транзакций через POS и QR-коды, использование NFC-технологий и увеличение числа пользователей мобильного банкинга.\nМеждународный Банк Азербайджана (ABB) играет важную роль в этом процессе, предлагая такие цифровые продукты, как ABB Mobile, QR-платежи, карты ABB Miles и онлайн-POS решения. Применяемые банком меры безопасности и инновационные сервисы повышают доверие клиентов и открывают новые возможности для предпринимателей в сфере e-commerce\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/432-reqemsal-odeni-s-si-stemleri-ni-n-tehli-li-ve-onlarin-azerbaycanin-elektron-ti-caret-sektorunda-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/431 2026-03-16 MALİYYƏ FIRILDAQÇILIĞININ QARŞISININ ALINMASINDA EKSTREMAL QRADİYENT GÜCLƏNDİRMƏNİN (XGBOOST) ROLU Zöhr Babazadə {"az":"Maliyyə fırıldaqçılığının vaxtında və dəqiq şəkildə aşkarlanması banklar və maliyyə institutları üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Məqalədə maliyyə fırıldaqçılığının aşkarlanmasında Ekstremal Qradiyent Gücləndirmə (Extreme Gradient Boosting – XGBoost) modelinin rolu, üstünlükləri və tətbiq zamanı qarşılaşılan əsas çətinliklərin təhlili edilir. Xüsusilə, fırıldaqçılıq məlumatlarının ciddi sinif balanssızlığı şəraitində XGBoost modelinin yüksək əhatəlilik (recall) əldə etməsinə baxmayaraq, aşağı dəqiqlik (precision) səbəbindən çoxsaylı yalnış müsbət hallar yaratması əsas problem kimi ön plana çıxarılmışdır. Bu kimi məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması üçün balanslaşdırma texnikalarının və hibrid yanaşmaların rolu empirik nəticələr əsasında qiymətləndirilmişdir. K-SMOTEENN kimi hibrid resampling metodunun tətbiqinin XGBoost modelinin dəqiqlik–əhatəlilik balansını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırdığı və beləliklə F1-score kimi əsas göstəricilərdə daha stabil nəticələr verdiyi araşdırmada qeyd edilmişdir. Qraf neyron şəbəkələri vasitəsilə gücləndirilmiş XgBoost modelinin səmərəliliyini artıraraq daha yüksək nəticələr əldə etməsi aşkarlanmışdır. Bundan əlavə, Random Forest və stacking ensemble modelləri ilə aparılan müqayisələr XGBoost-un təkbaşına deyil, daha geniş ansambl və hibrid arxitekturalar daxilində daha səmərəli fəaliyyət göstərdiyini sübut edir.","en":"The timely and accurate detection of financial fraud is of strategic importance for banks and financial institutions. This paper analyzes the role, advantages, and main challenges encountered during the implementation of the Extreme Gradient Boosting (XGBoost) model in financial fraud detection. Specifically, the issue of the XGBoost model generating numerous false positives due to low precision—despite achieving high recall under conditions of severe class imbalance in fraud data—is highlighted as a primary concern. To mitigate these limitations, the role of balancing techniques and hybrid approaches has been evaluated based on empirical results. The study notes that the application of a hybrid resampling method, such as K-SMOTEENN, significantly improves the precision-recall balance of the XGBoost model, thereby yielding more stable results in key metrics like the F1-score. It was also found that enhancing the XGBoost model through Graph Neural Networks increases its efficiency and leads to superior results. Furthermore, comparisons with Random Forest and stacking ensemble models demonstrate that XGBoost performs more effectively within broader ensemble and hybrid architectures rather than in isolation.","ru":"Своевременное и точное выявление финансового мошенничества имеет стратегическое значение для банков и финансовых институтов. В статье анализируются роль, преимущества и основные трудности, возникающие при применении модели Extreme Gradient Boosting (XGBoost) для обнаружения финансового мошенничества. В частности, в качестве основной проблемы выделяется то, что в условиях серьезного дисбаланса классов данных о мошенничестве модель XGBoost, несмотря на достижение высокой полноты (recall), генерирует множество ложноположительных срабатываний из-за низкой точности (precision). Для устранения подобных ограничений на основе эмпирических результатов была оценена роль методов балансировки и гибридных подходов. В исследовании отмечается, что применение гибридного метода ресемплинга, такого как K-SMOTEENN, значительно улучшает баланс точности и полноты модели XGBoost, обеспечивая более стабильные результаты по ключевым показателям, таким как F1-score. Было выявлено, что усиление модели XGBoost с помощью графовых нейронных сетей повышает ее эффективность и позволяет достичь более высоких результатов. Кроме того, сравнения с моделями Random Forest и стекингом ансамблей (stacking ensemble) доказывают, что XGBoost работает более эффективно не изолированно, а в составе более широких ансамблевых и гибридных архитектур."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/431-mali-yye-firildaqciliginin-qarsisinin-alinmasinda-ekstremal-qradi-yent-guclendi-rmeni-n-xgboost-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/430 2026-03-16 LƏNKƏRAN-ASTARA İQTİSADİ RAYONUNUN TURİZM-REKREASİYA EHTİYATLARI, ONLARIN ÖYRƏNİLMƏSİNİN TARİXİ-COĞRAFİ ASPEKTLƏRİ Abdulla Rzayev {"az":"Lənkəran-Astara iqtisadi rayonu turizm və rekreasiya potensialına görə Azərbaycanın ən zəngin təbii sərvətlərə malik regionlarından biri hesab olunur. Regionun subtropik iqlimi, Xəzər dənizi sahil zolağı, sıx meşə landşaftları, eləcə də mineral və termal bulaqları onun turizm baxımından cəlbediciliyini artıran əsas amillərdəndir. Tədqiqatın məqsədi iqtisadi rayonun turizm-rekreasiya ehtiyatlarını kompleks şəkildə qiymətləndirmək və onların inkişaf xüsusiyyətlərini təhlil etməkdən ibarətdir. İşdə tarixi-coğrafi təhlil, müqayisəli qiymətləndirmə və statistik məlumatların araşdırılması metodlarından istifadə olunmuşdur. Aparılan təhlillər göstərir ki, bölgədə turizm fəaliyyətinin formalaşması hələ XIX əsrdə mineral bulaqların müalicəvi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi ilə başlamışdır. Sovet dövründə nəqliyyat şəbəkəsinin və kurort infrastrukturunun inkişafı nəticəsində region ümumittifaq əhəmiyyətli istirahət zonasına çevrilmişdir. Müstəqillik illərində həyata keçirilən dövlət proqramları turizmin inkişafını sürətləndirmiş, kurort turizmi ilə yanaşı ekoturizm, aqroturizm və çimərlik turizmi istiqamətləri də formalaşmışdır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, zəngin təbii və rekreasiya ehtiyatlarına baxmayaraq, regionun mövcud turizm potensialından hələ tam səmərəli istifadə olunmur. Mövcud imkanlardan rasional istifadə və müasir infrastrukturun gücləndirilməsi Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunun beynəlxalq turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə şərait yarada bilər.","en":"The Lankaran-Astara economic region is considered one of the richest regions of Azerbaijan in terms of tourism and recreational potential. The subtropical climate, the coastal zone of the Caspian Sea, dense forest landscapes, as well as mineral and thermal springs are the main factors increasing the tourism attractiveness of the area. The aim of the study is to comprehensively assess the tourism and recreational resources of the economic region and to analyze the characteristics of their development. Historical-geographical analysis, comparative assessment, and statistical data analysis methods were used in the research. The analysis shows that the formation of tourism activities in the region began as early as the 19th century with the study of the therapeutic properties of mineral springs. During the Soviet period, the development of transport networks and resort infrastructure turned the region into a recreation zone of all-Union importance. In the years of independence, state programs accelerated tourism development, and along with resort tourism, ecotourism, agritourism, and beach tourism also developed. The results of the study indicate that despite its rich natural and recreational resources, the region’s tourism potential is not yet fully utilized. Rational use of existing opportunities and strengthening of modern infrastructure can contribute to transforming the Lankaran-Astara economic region into an internationally recognized tourism center.","ru":"Ленкорань-Астаринский экономический район считается одним из регионов Азербайджана, обладающих наиболее богатым природным туристско-рекреационным потенциалом. Субтропический климат, прибрежная зона Каспийского моря, густые лесные ландшафты, а также минеральные и термальные источники являются основными факторами, повышающими туристическую привлекательность территории. Цель исследования заключается в комплексной оценке туристско-рекреационных ресурсов экономического района и анализе особенностей их развития. В работе использованы методы историко-географического анализа, сравнительной оценки и изучения статистических данных. Проведённый анализ показывает, что формирование туристической деятельности в регионе началось ещё в XIX веке с изучения лечебных свойств минеральных источников. В советский период благодаря развитию транспортной сети и курортной инфраструктуры регион превратился в зону отдыха общесоюзного значения. В годы независимости государственные программы придали новый импульс развитию туризма, наряду с курортным туризмом получили развитие экотуризм, агротуризм и пляжный туризм. Результаты исследования показывают, что, несмотря на богатые природные и рекреационные ресурсы, существующий туристический потенциал региона используется не в полной мере. Рациональное использование имеющихся возможностей и укрепление современной инфраструктуры могут способствовать превращению Ленкорань-Астаринского экономического района в один из международных туристических центров."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/430-lenkeran-astara-i-qti-sadi-rayonunun-turi-zm-rekreasi-ya-ehti-yatlari-onlarin-oyreni-lmesi-ni-n-tari-xi-cografi-aspektleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/429 2026-03-16 BEYNƏLXALQ TURİZMİN QLOBAL İNKİŞAF MEYİLLƏRİ VƏ REGİONAL XÜSUSİYYƏTLƏRİ Elşən QASIMLI {"az":"Məqalənin əsas məqsədi beynəlxalq turizmin qlobal inkişaf meylləri və qlobal inkişaf tendensiyalarını araşdırmaqdır. Tədqiqatda beynəlxalq turizmin qlobal inkişaf tendensiyalarını, regional xüsusiyyətlərini və beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolu təhlil edilir. Təhlil göstərir ki, beynəlxalq turizm əsasən istirahətə əsaslanan fəaliyyətdən iqtisadi artıma, regional inkişafa, mədəni mübadiləyə və beynəlxalq əməkdaşlığa töhfə verən çoxölçülü bir fenomenə çevrilmişdir. Müasir dövrdə beynəlxalq turizm iqtisadi artımın, məşğulluğun və mədəni mübadilənin mühüm mənbəyinə çevrilmişdir. Qloballaşma və texnoloji inkişaf turizmin miqyasını genişləndirmiş, lakin regionlar arasında qeyri-bərabər inkişafı da dərinləşdirmişdir. Avropa aparıcı turizm regionu olaraq qalırken, Asiya-Sakit Okean bölgəsi ən sürətlə inkişaf edən bazar kimi ön plana çıxır. Məqalədə həmçinin davamlılıq, ekoloji risklər və qlobal böhranlara həssaslıq beynəlxalq turizmin əsas çağırışları kimi qiymətləndirilir. Metod: məqalə yazılarkən müqaisəli təhlil metodundan istifadə edilmişdir. Tətbiqi əhəmiyyəti: ali məktəblərdə mühazirə və seminarlarda istifadə oluna bilər, eləcə də turizm ilə maraqlananlar üçün faydalı materialdır. Turizmin inmkişafına töhvə verə biləcək addımlar üçün yol xəritəsidir.","en":"The main objective of the article is to examine the global development trends and regional characteristics of international tourism. The study analyzes global development tendencies of international tourism, its regional features, and its growing role within the system of international relations. The analysis shows that international tourism has evolved from a primarily leisure-based activity into a multidimensional phenomenon contributing to economic growth, regional development, cultural exchange, and international cooperation. In the contemporary period, international tourism has become an important source of economic growth, employment, and cultural interaction. Globalization and technological progress have expanded the scale of tourism, while also deepening uneven development among regions. While Europe remains the leading tourism region, the Asia-Pacific area is emerging as the fastest-growing market. The article also evaluates sustainability challenges, environmental risks, and vulnerability to global crises as key issues facing international tourism. Method: A comparative analysis method was employed in the preparation of the article. Practical significance: The material can be used in university lectures and seminars and is also a useful resource for those interested in tourism. It serves as a roadmap for steps that can contribute to the development of tourism.","ru":"Основная цель статьи — исследовать глобальные тенденции развития и региональные особенности международного туризма. В исследовании анализируются глобальные тенденции развития международного туризма, его региональные характеристики и возрастающая роль в системе международных отношений. Анализ показывает, что международный туризм из преимущественно рекреационной деятельности превратился в многомерное явление, способствующее экономическому росту, региональному развитию, культурному обмену и международному сотрудничеству. В современный период международный туризм стал важным источником экономического роста, занятости и культурного взаимодействия. Глобализация и технологическое развитие расширили масштабы туризма, однако одновременно усилили неравномерность развития между регионами. Европа остаётся ведущим туристическим регионом, тогда как Азиатско-Тихоокеанский регион выделяется как наиболее быстрорастущий рынок. В статье также рассматриваются вопросы устойчивого развития, экологические риски и уязвимость к глобальным кризисам как ключевые вызовы международного туризма. Метод: при подготовке статьи использован метод сравнительного анализа. Практическая значимость: материал может быть использован в лекциях и семинарах высших учебных заведений, а также представляет интерес для всех, кто интересуется туризмом. Он служит своего рода дорожной картой для шагов, способных способствовать развитию туризма."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/429-beynelxalq-turi-zmi-n-qlobal-i-nki-saf-meyi-lleri-ve-regi-onal-xususi-yyetleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/428 2026-03-16 QEYRI-HÖKUMƏT TƏŞKILATLARININ İCMA İNKIŞAFINA TÖHFƏSI: MEXANIZMLƏR VƏ KONTEKSTUAL AMILLƏR Vagif MAMMADOV {"az":"QHT-lərin sosial-iqtisadi bərabərsizliklərin azaldılması, yerli potensialın gücləndirilməsi və dövlət tərəfindən həyata keçirilən təşəbbüslərin tamamlanması vasitəsilə dayanıqlı icma inkişafının təşviqində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Bu məqalə müxtəlif sosial-iqtisadi və institusional kontekstləri əhatə edən ədəbiyyatların sintezinə əsaslanaraq QHT-lərin icma inkişafı sahəsində tətbiq etdikləri strategiyalar, çağırışlar və siyasətlər üzrə nəticələri təhlil edir. Araşdırma mövcud nəzəri və empirik ədəbiyyatı inteqrasiya etməklə QHT-lərin icma inkişafı nəticələrinə təsir göstərdiyi əsas mexanizmləri müəyyənləşdirir.\nMəqalədə QHT-lərin effektivliyini formalaşdıran qarşılıqlı əlaqəli mexanizmlər kimi iştirakçılığa əsaslanan cəlbetmə, potensialın inkişaf etdirilməsi prosesləri, sosial kapitalın formalaşması və idarəetmə şəraiti ön plana çəkilir. Nəticələr göstərir ki, QHT-lərin fəaliyyəti iştirakçı strategiyaların davamlı potensial inkişafı ilə uzlaşdırıldığı və əlverişli institusional və siyasət mühitinə inteqrasiya olunduğu hallarda daha effektiv nəticələr verir. Eyni zamanda, araşdırma QHT-lərin effektivliyinin kontekst-asılı xarakter daşıdığını və idarəetmə rejimləri ilə sosial-iqtisadi şərtlərdən asılı olaraq sistemli şəkildə dəyişdiyini vurğulayır. Çoxölçülü və kontekst-həssas analitik çərçivə irəli sürməklə məqalə, QHT-lərin təşəbbüslərinin dayanıqlı icma inkişafını hansı şərtlər altında və hansı mexanizmlər vasitəsilə dəstəklədiyini aydınlaşdırır, həmçinin hökumətlər, donorlar və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları üçün siyasət baxımından əhəmiyyətli nəticələr təqdim edir. \n","en":"Non-Governmental Organizations play an increasingly important role in advancing sustainable community development by addressing socio-economic inequalities, strengthening local capacities, and complementing state-led interventions. This article examines the strategies, challenges, and policy implications of NGO-led community development through a narrative analytical synthesis of peer-reviewed literature spanning diverse socio-economic and institutional contexts. The study integrates existing theoretical and empirical scholarship to identify the core mechanisms through which NGOs influence community development outcomes.\nThe article focuses on participatory engagement, capacity-building processes, social capital formation, and governance conditions as interrelated mechanisms shaping NGO effectiveness. The findings highlight that NGO interventions are most effective when participatory strategies are combined with sustained capacity development and embedded within supportive institutional and policy environments. At the same time, the study underscores that NGO effectiveness is context-dependent, varying systematically across governance settings and socio-economic conditions. By advancing a multidimensional and context-sensitive framework, the article contributes to the literature by clarifying when and how NGO-led interventions support sustainable community development and by offering policy-relevant insights for governments, donors, and civil society organizations.\n","ru":"НПО играют всё более значимую роль в продвижении устойчивого развития сообществ посредством сокращения социально-экономических неравенств, укрепления местного потенциала и дополнения инициатив, реализуемых государством. В данной статье анализируются стратегии, вызовы и политические импликации развития сообществ под руководством НПО на основе нарративно-аналитического синтеза рецензируемой научной литературы, охватывающей различные социально-экономические и институциональные контексты. Исследование интегрирует существующие теоретические и эмпирические работы с целью выявления ключевых механизмов, посредством которых НПО влияют на результаты развития сообществ.\nВ статье особое внимание уделяется партисипативному участию, процессам наращивания потенциала, формированию социального капитала и условиям управления как взаимосвязанным механизмам, определяющим эффективность деятельности НПО. Полученные выводы свидетельствуют о том, что деятельность НПО является наиболее эффективной в тех случаях, когда партисипативные стратегии сочетаются с устойчивым развитием потенциала и встроены в поддерживающие институциональные и политические среды. В то же время подчёркивается контекстуально обусловленный характер эффективности НПО, которая систематически варьируется в зависимости от режимов управления и социально-экономических условий. Предлагая многомерную и контекстно-чувствительную аналитическую рамку, статья вносит вклад в научную литературу, уточняя, при каких условиях и посредством каких механизмов инициативы НПО способствуют устойчивому развитию сообществ, а также формулируя практически значимые выводы для правительств, доноров и организаций гражданского общества.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/428-qeyri-hokumet-teskilatlarinin-i-cma-i-nkisafina-tohfesi-mexanizmler-ve-kontekstual-amiller İngilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/427 2026-03-16 YAŞIL İQTİSADİYYAT DAVAMLI İNKİŞAFA NAİL OLMAĞIN QLOBAL HƏDƏFI KİMİ Rahibə Əbülhəsənova {"az":"Məqalədə yaşıl iqtisadiyyat nəzəriyyəsinin bazalaşdığı aksiomalar verilir, müxtəlif tədqiqatçıların “Yaşıl” iqtisadiyyatın əsas tədqiqat və iqtisadi modelləşdirmə obyektlərinə olan yanaşmaları qeyd edilir və bu yanaşmalara aid müəllif fikirləri bildirilir. Məqsəd-ölkələrdə əhalinin həyat səviyyəsində bərabərsizlik, yoxsulluq, aclıq və səhiyyə xidmətinə çıxışın tam təmin edilməsi kimi həlli lazım olan problemlərin mövcud olması şərtləri daxilində yaşıl iqtisadiyyatın və yaşıl iş yerlərinin müasir dünya üçün vacibliyi zərurətinin əsaslandırılmasıdır. Azərbaycanın da BMT-nin UNEP proqramı çərçivəsində əməkdaşlığının bir neçə fəaliyyət istiqamətində (müxtəlif konsepsiyalar üzrə öhdəliklər) icra edildiyi vurğulanmaqla məqalədə göstərilir ki, ölkəmizdə bu sahədəki potensialın artırılmasını təmin etmək üçün müvafiq seminarlar, görüşlər və s. tədbirlər təşkil edilmişdir. Metodologiya-davamlı inkişaf və yaşıl iqtisadiyyata keçidin tədqiqi zamanı müxtəlif yanaşmalar, nəzəri baxış, sistemləşdirmə, müqayisəli təhlil, sintez və s. metodlardan istifadə edilmişdir.Yaşıl iqtisadiyyat davamlı inkişafa nail olmağın ən vacib qlobal hədəfidir və bu konsepsiya təbii resurslardan maksimum səmərəli istifadə etməklə iqtisadi artımın stimullaşdırılması prinsiplərinə əsaslanır. Elmi yenilik-yaşıl iqtisadiyyat ekoloji davamlılıq və iqtisadi yüksəliş arasında tarazlığa nail olmağı əsas hədəf kimi müəyyənləşdirilmişdir. Dinamik inkişafda olan dunya birliyi olkələrinin qarşısında duran ən muhim məsələlərdən biri kimi əhalinin və sənayenin artan enerji təminatının odənilməsidir. Nəticə-davamlı inkişafa və yaşıl iqtisadiyyata keçid üzrə aparılmış tədqiqatlar ümumiləşdirilməklə əsas maneələr olan ziddiyyətli problemlər sistemləşdirilmişdir.","en":"This article outlines the foundational axioms of green economy theory, highlighting various researchers' approaches to key research objects and economic modeling within the \"green\" economy framework, along with the author's perspectives on these approaches. The primary objective is to substantiate the critical importance of the green economy and green jobs in the contemporary world, particularly amid persistent challenges such as income inequality, poverty, hunger, and inadequate access to healthcare across nations. The paper emphasizes Azerbaijan's collaboration under the UNEP program of the United Nations, which encompasses commitments across multiple conceptual directions. It is demonstrated that, to enhance potential in this domain within the country, relevant seminars, meetings, and other events have been organized. The methodology employs diverse approaches to studying sustainable development and the transition to a green economy, including theoretical perspectives, systematization, comparative analysis, synthesis, and related methods. The green economy represents a pivotal global objective for achieving sustainable development, grounded in principles that promote economic growth through maximally efficient utilization of natural resources. The scientific novelty lies in defining the green economy as a core target for attaining balance between ecological sustainability and economic advancement. Among the foremost challenges facing dynamically developing global communities is fulfilling the escalating energy demands of populations and industries. In conclusion, the research on transitioning to sustainable development and a green economy has been synthesized, with key contradictory obstacles systematically identified.","ru":"В статье излагаются базовые аксиомы теории зеленой экономики, отмечаются подходы различных исследователей к основным объектам исследования и экономическому моделированию в рамках «зеленой» экономики, а также приводятся авторские мнения по этим подходам. Основная цель — обосновать насущную важность зеленой экономики и зеленых рабочих мест в современном мире, особенно в условиях существующих проблем, требующих решения, таких как неравенство уровня жизни населения, бедность, голод и полное обеспечение доступа к услугам здравоохранения в странах. Подчеркивается сотрудничество Азербайджана в рамках программы UNEP ООН, которое осуществляется по нескольким направлениям деятельности (обязательства по различным концепциям). В статье показано, что для обеспечения повышения потенциала в этой сфере в стране были организованы соответствующие семинары, встречи и другие мероприятия. Методология включает использование разнообразных подходов к изучению устойчивого развития и перехода к зеленой экономике, включая теоретические взгляды, систематизацию, сравнительный анализ, синтез и т.д. Зеленая экономика является наиболее важной глобальной целью для достижения устойчивого развития и основана на принципах стимулирования экономического роста путем максимально эффективного использования природных ресурсов. Научная новизна заключается в определении зеленой экономики как основной цели для достижения баланса между экологической устойчивостью и экономическим подъемом. Одной из наиболее значимых проблем, стоящих перед динамично развивающимися странами мирового сообщества, является удовлетворение растущих потребностей в энергии населения и промышленности. В заключение, исследования по переходу к устойчивому развитию и зеленой экономике обобщены, а основные противоречивые проблемы, выступающие в качестве препятствий, систематизированы."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/427-yasil-i-qti-sadi-yyat-davamli-i-nki-safa-nai-l-olmagin-qlobal-hedefi-ki-mi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/426 2026-12-03 MÜASİR İQTİSADİYYATDA RƏQƏMSAL MÜHASİBAT UÇOTUNUN ROLU VƏ ƏHƏMİYYƏTİ Elxan Bodurov {"az":"Məqalədə müasir iqtisadiyyat şəraitində rəqəmsal mühasibat uçotunun rolu və əhəmiyyəti araşdırılmış, Azərbaycanda rəqəmsal mühasibat uçotunun formalaşma mexanizmləri, mövcud vəziyyəti və inkişaf perspektivləri elmi baxımdan təhlil edilmişdir. Tədqiqatda əsaslandırılır ki, rəqəmsal mühasibat uçotu yalnız texnoloji alətlərin tətbiqi ilə məhdudlaşmır, hüquqi-institusional baza, texnoloji platformalar, hüquqi etibarlılıq mexanizmləri (elektron imza və rəqəmsal identifikasiya) və insan kapitalının sinxron fəaliyyəti nəticəsində formalaşan vahid idarəetmə sistemi kimi çıxış edir.\r\nTədqiqatın metodoloji əsasını normativ-hüquqi sənədlərin təhlili, beynəlxalq elmi ədəbiyyatın tematik və semantik analizi, deskriptiv statistik metodlar və konseptual modelləşdirmə təşkil edir. “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu və ona edilmiş dəyişikliklər, Prezident fərmanları, Dövlət Vergi Xidmətinin normativ sənədləri, Dövlət Statistika Komitəsinin və Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin statistik məlumatları tədqiqatın əsas informasiya bazasını formalaşdırmışdır.\r\nTədqiqat nəticəsində “Azərbaycanda rəqəmsal mühasibat uçotu ekosistemi” konseptual modeli işlənilmiş və rəqəmsal mühasibat uçotunun hüquqi mühit, texnoloji infrastruktur, elektron imza və identifikasiya mexanizmləri, eləcə də insan kapitalı arasında qarşılıqlı asılılıq əsasında fəaliyyət göstərən inteqrasiya olunmuş sistem olduğu göstərilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, e-invoice, e-tax, ERP sistemləri, Asan İmza və SİMA platformaları rəqəmsal mühasibat uçotunun operativliyini, şəffaflığını və hüquqi etibarlılığını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.\r\nEyni zamanda, tədqiqat rəqəmsal mühasibat uçotunun tətbiqində mövcud olan əsas problemləri- kibertəhlükəsizlik risklərini, məlumat məxfiliyinin qorunması zərurətini, texnoloji asılılığı və mühasibat kadrlarının rəqəmsal bacarıqlarının inkişaf etdirilməsinə olan ehtiyacı da üzə çıxarmışdır.\r\nNəticə etibarilə, məqalədə sübut edilir ki, rəqəmsal mühasibat uçotu Azərbaycanda təkcə texniki modernləşmə prosesi deyil, maliyyə idarəetməsinin səmərəliliyini artıran, şəffaflığı gücləndirən və rəqəmsal iqtisadiyyatın institusional əsaslarını möhkəmləndirən strateji transformasiya mexanizmidir.\r\n","en":"The article examines the role and significance of digital accounting in the context of the modern economy and provides a scientific analysis of the mechanisms of its formation, the current situation, and development prospects in Azerbaijan. It is argued that digital accounting is not limited to the use of technological tools alone, but functions as an integrated management system formed through the synchronous interaction of the legal and institutional framework, technological platforms, legal reliability mechanisms (electronic signature and digital identification), and human capital.\nThe methodological basis of the research includes the analysis of normative and legal documents, thematic and semantic analysis of international academic literature, descriptive statistical methods, and conceptual modeling. The Law of the Republic of Azerbaijan “On Accounting” and its amendments, presidential decrees, regulatory documents of the State Tax Service, as well as statistical data from the State Statistical Committee and the Ministry of Digital Development and Transport constitute the main information base of the study.\nAs a result of the research, a conceptual model titled “The Digital Accounting Ecosystem in Azerbaijan” has been developed, demonstrating that digital accounting operates as an integrated system based on the interdependence between the legal environment, technological infrastructure, electronic signature and identification mechanisms, and human capital. It has been determined that e-invoice, e-tax, ERP systems, Asan İmza, and SIMA platforms significantly enhance the efficiency, transparency, and legal reliability of digital accounting practices.\nAt the same time, the study identifies the key challenges in the implementation of digital accounting, including cybersecurity risks, the need to ensure data privacy, technological dependency, and the necessity of improving the digital competencies of accounting professionals.\nIn conclusion, the article demonstrates that digital accounting in Azerbaijan represents not merely a process of technical modernization, but a strategic transformation mechanism that enhances the efficiency of financial management, strengthens transparency, and reinforces the institutional foundations of the digital economy.\n","ru":"В статье рассматриваются роль и значение цифрового бухгалтерского учёта в условиях современной экономики, а также даётся научный анализ механизмов его формирования, текущего состояния и перспектив развития в Азербайджане. Обосновывается, что цифровой бухгалтерский учёт не ограничивается лишь использованием технологических инструментов, а функционирует как интегрированная система управления, формируемая в результате синхронного взаимодействия правовой и институциональной базы, технологических платформ, механизмов правовой надёжности (электронной подписи и цифровой идентификации) и человеческого капитала.\nМетодологическую основу исследования составляют анализ нормативно-правовых документов, тематический и семантический анализ международной научной литературы, методы описательной статистики и концептуальное моделирование. Основной информационной базой исследования послужили Закон Азербайджанской Республики «О бухгалтерском учёте» и внесённые в него изменения, указы Президента, нормативные документы Государственной налоговой службы, а также статистические данные Государственного комитета по статистике и Министерства цифрового развития и транспорта.\nВ результате исследования была разработана концептуальная модель под названием «Экосистема цифрового бухгалтерского учёта в Азербайджане», которая демонстрирует, что цифровой бухгалтерский учёт функционирует как интегрированная система, основанная на взаимозависимости правовой среды, технологической инфраструктуры, механизмов электронной подписи и цифровой идентификации, а также человеческого капитала. Установлено, что такие инструменты, как e-invoice, e-tax, ERP-системы, Asan İmza и платформы SIMA, существенно повышают эффективность, прозрачность и правовую надёжность практики цифрового бухгалтерского учёта.\nВ то же время в статье выявлены ключевые проблемы внедрения цифрового бухгалтерского учёта, к которым относятся риски кибербезопасности, необходимость обеспечения конфиденциальности данных, технологическая зависимость, а также потребность в повышении уровня цифровых компетенций бухгалтерских специалистов.\nВ заключение показано, что цифровой бухгалтерский учёт в Азербайджане представляет собой не просто процесс технической модернизации, а стратегический механизм трансформации, который повышает эффективность финансового управления, усиливает прозрачность и укрепляет институциональные основы цифровой экономики.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-12-03 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/426-muasi-r-i-qti-sadi-yyatda-reqemsal-muhasi-bat-ucotunun-rolu-ve-ehemi-yyeti Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/425 2026-03-16 ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR İQTİSADİ RAYONUNUN HEYVANDARLIQ SAHƏSİ ÜZRƏ BİOENERJİ POTENSİALININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Məhluqə Yusifova Şəms Əlizadə {"az":"Müasir dünyanın qlobal ekoloji problemləri və mövcud enerji böhranı dünyada qazıntı yanacaqları əvəzinə bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə edilməsi zərurətinə gətirib çıxarmışdır. Hal-hazırda üzvi tullantılardan bioqaz istehsalı digər alternativ enerji mənbələri kimi diqqət mərkəzindədir. Məqalə Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun bioenerji potensialının qiymətləndirilməsinə həsr edilmişdir. Tədqiqat ərazisində heyvandarlıq tullantılarından bioqaz istehsalı potensialının qiymətləndirilməsi üçün Bioenerji və Ərzaq Təhlükəsizliyi metodologiyasından (BEFS) istifadə olunmuşdur. Tədqiqat nəticələrinə görə, Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda mal-qaranın ümumi sayı 390 min başdır, onlardan illik peyin istehsalı təxminən 236.951 ton təşkil edir ki, bunun da təqribən 130.000 tonu real bioqaz istehsalı üçün istifadə oluna bilər, Hesablamalara görə bu qədər peyin ildə 19,5 GVt/saat bioenerji istehsal edə bilər. Bu göstərici ümumilikdə ildə təxminən 6,8 GVt/saat elektrik enerjisi və 8,8 GVt/saat istilik enerjisinə bərabərdir. İqtisadi rayonda heyvandarlıq tullantılarının bioqaz istehsalına yönəldilməsi qlobal istiləşmə ilə mübarizədə effektiv vasitə olaraq, illik metan emissiyalarının ildə təxminən 54.700 ton CO₂ ekvivalenti azalmağına səbəb olacaq və Azərbaycanın Paris Sazişi üzrə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinə xidmət edəcəkdir.","en":"Global environmental challenges and the current energy crisis have necessitated the transition from fossil fuels to renewable energy sources. In this context, biogas production from organic waste is gaining attention as an alternative energy source. This article focuses on assessing the bioenergetic potential of the Eastern Zangezur economic region. The “Bioenergy and Food Security” (BEFS) methodology was used to evaluate the biogas production potential from livestock waste in the study area. According to the results, the total livestock population in the Eastern Zangezur region is 390 thousand heads, producing approximately 236,951 tons of manure annually, of which nearly 130,000 tons can be used for actual biogas production. Calculations show that this amount of manure can generate 19.5 GWh of bioenergy per year. This is equivalent to about 6.8 GWh of electricity and 8.8 GWh of thermal energy annually. The conversion of livestock waste into biogas in the economic region can be an effective tool in combating global warming by reducing annual methane emissions by approximately 54,700 tons of CO₂-equivalent, thereby contributing to Azerbaijan’s commitments under the Paris Agreement.","ru":"Глобальные экологические проблемы современного мира и нынешний энергетический кризис привели к необходимости использования возобновляемых источников энергии вместо ископаемого топлива. В этом процессе производство биогаза из органических отходов находится в центре внимания как еще один альтернативный источник энергии. Статья посвящена оценке биоэнергетического потенциала Восточно-Зангезурского экономического района. Для оценки потенциала производства биогаза из отходов животноводства в исследуемом районе использовалась методология «Биоэнергетика и продовольственная безопасность» (BEFS). По результатам исследования, общее поголовье скота в Восточно-Зангезурском экономическом районе составляет 390 тысяч голов, ежегодное производство навоза из них составляет приблизительно 236 951 тонну, из которых приблизительно 130 000 тонн могут быть использованы для реального производства биогаза. Согласно расчетам, такое количество навоза может производить 19,5 ГВт·ч биоэнергии в год. Этот показатель эквивалентен примерно 6,8 ГВт·ч электроэнергии и 8,8 ГВт·ч тепловой энергии в год. Переработка отходов животноводства в биогаз в экономическом районе станет эффективным инструментом в борьбе с глобальным потеплением, сократив ежегодные выбросы метана примерно на 54 700 тонн эквивалента CO₂ в год и послужит выполнению обязательств Азербайджана по Парижскому соглашению."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/425-serqi-zengezur-i-qti-sadi-rayonunun-heyvandarliq-sahesi-uzre-bi-oenerji-potensi-alinin-qi-ymetlendi-ri-lmesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/424 2026-03-16 RƏQƏMSAL MALİYYƏ BAZARLARINDA FİNTEK TRANSFORMASİYASI: RİSKLƏR VƏ STRATEJİ İMKANLAR Mehriban İmanova Xanım Mustafayeva {"az":"XÜLASƏ\r\nRəqəmsal maliyyə bazarlarında sürətlənən transformasiya prosesləri Fintek ekosisteminin genişlənməsi, yeni maliyyə xidmətlərinin formalaşması və risklərin idarə olunması mexanizmlərinin yenilənməsi üçün fundamental zəmin yaratmışdır. Bu dəyişikliklər nəticəsində maliyyə əməliyyatlarının avtomatlaşdırılması, süni intellekt əsaslı analitik modellərin tətbiqi və blokçeyn texnologiyalarının inteqrasiyası rəqabət üstünlüyünün əldə edilməsində mühüm rol oynayır. Bununla belə, kibertəhlükəsizlik təhdidləri, məlumatların məxfiliyi riskləri, əməliyyat dayanıqlığının zəifləməsi və tənzimləyici çərçivələrin yetərsizliyi rəqəmsal mühitdə yeni çağırışlar yaradır. Müasir şəraitdə risklərin idarə olunması yalnız ənənəvi maliyyə riskləri ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda texnoloji, strateji və reputasiya risklərini də əhatə edir. Bu səbəbdən Fintek əsaslı xidmətlərin inkişafı üçün çevik tənzimləmə modeli, riskə həssas idarəetmə strukturu və dayanıqlı innovasiya mühiti zəruri hesab olunur. Məqalədə rəqəmsal maliyyə bazarlarında risklərin idarə olunmasının aktual istiqamətləri, transformativ imkanları və tətbiqdə qarşıya çıxan praktiki çətinliklər sistemli şəkildə təhlil edilir.\r\n","en":"The accelerating transformation processes in digital financial markets have created a fundamental basis for the expansion of the FinTech ecosystem, the formation of new financial services, and the modernization of risk-management mechanisms. As a result of these changes, the automation of financial operations, the application of artificial intelligence-based analytical models, and the integration of blockchain technologies play a crucial role in gaining competitive advantage. However, cybersecurity threats, data-privacy risks, operational resilience challenges, and inadequacies in regulatory frameworks introduce new concerns within the digital environment. In contemporary conditions, risk management is no longer confined to traditional financial risks but also encompasses technological, strategic, and reputational risks. Therefore, the development of FinTech-based services requires adaptive regulatory models, risk-sensitive management structures, and a sustainable innovation environment. This article systematically analyzes the current directions of risk management in digital financial markets, the transformative opportunities of the sector, and the practical challenges encountered in implementation.","ru":"Ускоряющиеся процессы трансформации на цифровых финансовых рынках создают фундаментальную основу для расширения экосистемы FinTech, формирования новых финансовых услуг и модернизации механизмов управления рисками. В результате этих изменений автоматизация финансовых операций, применение аналитических моделей на основе искусственного интеллекта и интеграция блокчейн-технологий играют ключевую роль в обеспечении конкурентных преимуществ. Однако угрозы кибербезопасности, риски конфиденциальности данных, снижение операционной устойчивости и недостаточность нормативно-правовых рамок порождают новые вызовы в цифровой среде. В современных условиях управление рисками уже не ограничивается традиционными финансовыми рисками, но включает также технологические, стратегические и репутационные риски. Поэтому развитие услуг на основе FinTech требует адаптивных регулирующих моделей, чувствительных к рискам управленческих структур и устойчивой инновационной среды. В статье системно анализируются актуальные направления управления рисками на цифровых финансовых рынках, трансформационные возможности сектора и практические сложности, возникающие при их реализации."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/424-reqemsal-mali-yye-bazarlarinda-fi-ntek-transformasi-yasi-ri-skler-ve-strateji-i-mkanlar Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/423 2026-03-16 CƏNUBİ QAFQAZDA İSLAM SİVİLİZASİYASININ İQTİSADİ İNKİŞAFINDA NAXÇIVANIN ROLU Cavad Əliyev {"az":"Bu məqalədə Cənubi Qafqazda İslam sivilizasiyasının iqtisadi inkişafında Naxçıvanın rolu araşdırılır və regionun ticarət, istehsal və institusional təşkilatlanma baxımından tarixi funksiyası təhlil edilir. Yaxın Şərq, Anadolu və Qafqazı birləşdirən əsas ticarət yollarının kəsişməsində yerləşən Naxçıvan erkən orta əsrlərdən etibarən İslam dünyası daxilində iqtisadi qarşılıqlı əlaqələrin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Tədqiqatın məqsədi İslam iqtisadi prinsiplərinin, inzibati təcrübələrin və kommersiya institutlarının regionun iqtisadi strukturuna təsirini və daha geniş sivilizasiya kontekstində rolunu müəyyən etməkdir. Araşdırma keyfiyyət yönümlü tarixi metodologiyaya əsaslanır və ilkin tarixi mənbələrə, arxeoloji materiallara və İslam iqtisadi tarixinə dair müasir elmi ədəbiyyata istinad edir. Nəticələr göstərir ki, Naxçıvanın iqtisadi əhəmiyyəti onun transregional ticarət şəbəkələrinə inteqrasiyası, şəhər bazarlarının inkişafı və vergi mexanizmləri, mülkiyyət münasibətləri və xeyriyyə institutları kimi İslam iqtisadi institutlarının tətbiqi ilə bağlı olmuşdur. Bu amillər iqtisadi sabitliyin, sosial rifahın və regional inteqrasiyanın təmin edilməsinə xidmət etmişdir. Məqalə nəticə olaraq göstərir ki, Naxçıvan Cənubi Qafqazda İslam sivilizasiyasının iqtisadi həyatında fəal iştirak edən regional mərkəz olmuş və İslam iqtisadi modellərinin praktik tətbiqində mühüm rol oynamışdır.","en":"This article examines the role of Nakhchivan in the economic development of Islamic civilization in the South Caucasus, emphasizing its historical function as a strategic center of trade, production, and institutional organization. Situated at the intersection of major commercial routes linking the Middle East, Anatolia, and the Caucasus, Nakhchivan played a significant role in facilitating economic interaction within the Islamic world from the early medieval period onward. The study aims to analyze how Islamic economic principles, administrative practices, and commercial institutions influenced the region’s economic structure and contributed to broader civilizational development. The research is based on a qualitative historical methodology, drawing upon primary historical chronicles, archaeological findings, and secondary academic literature related to Islamic economic history and regional studies. The findings indicate that Nakhchivan’s economic importance stemmed from its integration into transregional trade networks, the development of urban markets, and the application of Islamic economic institutions such as taxation systems, property relations, and charitable foundations. These factors supported economic stability, social welfare, and regional connectivity. The article concludes that Nakhchivan was not merely a peripheral territory but an active participant in the economic life of Islamic civilization in the South Caucasus, demonstrating how regional centers contributed to the diffusion and practical implementation of Islamic economic models within a wider historical context.","ru":"В статье исследуется роль Нахчывана в экономическом развитии исламской цивилизации на Южном Кавказе с акцентом на его историческую функцию в сфере торговли, производства и институциональной организации. Расположенный на пересечении ключевых торговых путей, связывающих Ближний Восток, Анатолию и Кавказ, Нахчыван с раннесредневекового периода играл важную роль в формировании экономических связей внутри исламского мира. Целью исследования является анализ влияния исламских экономических принципов, административных практик и коммерческих институтов на экономическую структуру региона и их значение в более широком цивилизационном контексте. Методологической основой работы является качественный историко-экономический подход с использованием первичных исторических источников, археологических данных и современной научной литературы по истории исламской экономики. Результаты исследования показывают, что экономическое значение Нахчывана определялось его интеграцией в трансрегиональные торговые сети, развитием городских рынков и применением исламских экономических институтов, включая налоговые системы, имущественные отношения и благотворительные фонды. Эти факторы способствовали экономической стабильности, социальной поддержке и региональной интеграции. В заключение делается вывод о том, что Нахчыван был не периферийной территорией, а активным региональным центром, сыгравшим важную роль в экономической жизни исламской цивилизации на Южном Кавказе."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/423-cenubi-qafqazda-i-slam-si-vi-li-zasi-yasinin-i-qti-sadi-i-nki-safinda-naxcivanin-rolu İngilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/422 2026-03-16 ALI TƏHSİLDƏ SİYASƏTİN FORMALAŞMASI VƏ TƏCRÜBƏSİNDƏ SÜNI İNTELLEKTİN İNTEQRASİYASININ ÇƏTİNLİKLƏRİ Norman ANYİNYO {"az":"Süni intellekt ali təhsilin sürətli transformasiyasında mühüm rol oynayır. Universitetlər öyrənmə, tədris və ümumi idarəetmə proseslərində texnologiyalardan geniş şəkildə yararlanmaqla yanaşı, süni intellektin ali təhsildə siyasətin formalaşması və təcrübəsinə təsiri hələ də tam şəkildə qiymətləndirilməmiş qalır. Süni intellektin siyasət qəbulu və tətbiqinə təsirini konkret nümunələrlə əks etdirən ədəbiyyat hələ vahid və sistemləşdirilmiş formada deyil; bu vəziyyət isə müxtəlif süni intellekt alətlərinin sürətlə inkişaf etməsi ilə əlaqələndirilə bilər. İndiyə qədər aparılan tədqiqatların əsas diqqəti süni intellekt alətlərinin tələbələrin və professor-müəllim heyətinin akademik dürüstlüyünə təsirinə yönəlmiş, lakin bu sahədə təklif olunan həllər hələ də tam və qəti formada qəbul edilməmişdir. Bu tədqiqatın nəticələri göstərir ki, süni intellekt təhsildə fərdi öyrənmə, dərhal rəy mexanizmi, innovasiyalar və idarəetmə səmərəliliyinin artmasına səbəb olmuşdur. Eyni zamanda aşağıdakı əsas çətinlikləri də vurğulayır: rəqəmsal savadlılığın aşağı olması, məhdud infrastruktur, etik problemlər, tənzimləyici çərçivənin olmaması, Sİ-nin qeyri-bərabər və istisnaedici tətbiqi, habelə məlumatlara icazəsiz giriş. Araşdırmanın nəticələri göstərir ki, süni intellektin ali təhsildə siyasətin formalaşması və tətbiqinə inteqrasiyası bir sıra ciddi çətinliklər yaradır. Bunlar arasında rəqəmsal savadlılıq səviyyəsinin aşağı olması, məhdud texnoloji infrastruktur, etik narahatlıqlar, tənzimləyici çərçivənin olmaması, texnologiyanın qeyri-bərabər və istisnaedici tətbiqi, habelə məlumatlara qeyri-qanuni giriş kimi problemlər ön plandadır. Bu çətinliklərin aradan qaldırılması məqsədilə tədqiqat bir sıra tövsiyələr irəli sürür. Tələbələr arasında texnologiyanın etik istifadəsinə dair ciddi tələblərin qoyulması, möhkəm və etibarlı texnoloji infrastrukturun yaradılması, müəllim və idarəetmə heyəti üçün davamlı peşəkar inkişaf və təlim proqramlarının təşkili, müvafiq tənzimləyici çərçivələrin işlənib hazırlanması və icrasının təmin edilməsi, idarəetmə orqanlarının aktiv cəlb olunması, eləcə də beynəlxalq səviyyədə akkreditə edilmiş məlumatların qorunması standartlarının qəbul edilməsi bu sahədə əsas addımlar kimi qəbul olunur.","en":"Artificial Intelligence (AI) contributes to the rapid transformation of higher education. While universities have leveraged technology in learning, instruction and general management, the impact of AI on policy formation and practice in higher education remains under-recognised. Specific literature illustrating the influence of Artificial Intelligence in policy formulation and practice is still unconsolidated, possibly due to accelerated innovations of various tools being witnessed. Significant attention has been paid to the effect of AI tools on the academic integrity of students and faculty work; however, the solutions proposed so far can not be adopted with finality. A qualitative approach was employed for this study, whereby literature from secondary sources, published within the last 10 years, was critically analysed. The findings of this study indicate that artificial intelligence has resulted in individualised teaching, an instant feedback mechanism, innovation and administrative efficiency. Also, it highlights some of the key challenges, such as a lack of digital literacy, constrained infrastructure, ethical concerns, a lack of a regulatory framework, unequal and exclusive deployment and unauthorized access to data. To alleviate the challenges that result from artificial intelligence integration in higher education policy formation and practice, this work recommends insisting on the ethical use of technology among students, installation of a robust technological infrastructure, professional development and training, enforcement of regulatory frameworks and engagement of governance boards and adopting internationally accredited data protection standards.","ru":"Искусственный интеллект (ИИ) способствует быстрой трансформации высшего образования. В то время как университеты используют технологии в обучении, преподавании и общем управлении, влияние ИИ на формирование политики и практику в высшем образовании остается недостаточно признанным. Конкретная литература, иллюстрирующая влияние искусственного интеллекта на формулирование политики и практику, все еще не консолидирована, возможно, из-за наблюдаемых ускоренных инноваций различных инструментов. Значительное внимание было уделено влиянию инструментов ИИ на академическую честность студентов и преподавательского состава, однако предложенные до сих пор решения не могут быть приняты окончательно. Для этого исследования был использован качественный подход, при котором литература из вторичных источников, опубликованная менее 10 лет назад, была критически проанализирована. Результаты этого исследования указывают на то, что искусственный интеллект привёл к индивидуализированному обучению, механизму мгновенной обратной связи, инновациям и повышению административной эффективности. Кроме того, они подчёркивают ряд ключевых вызовов, таких как отсутствие цифровой грамотности, ограниченная инфраструктура, этические проблемы, отсутствие регуляторной базы, неравномерное и эксклюзивное внедрение, а также несанкционированный доступ к данным.Чтобы облегчить проблемы, возникающие в результате интеграции искусственного интеллекта в формирование политики и практику высшего образования, эта работа рекомендует настаивать на этическом использовании технологий среди студентов, установке надежной технологической инфраструктуры, профессиональном развитии и обучении, обеспечении соблюдения нормативной базы, вовлечении советов управления и принятии международно аккредитованных стандартов защиты данных. "} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/422-ali-tehsi-lde-si-yaseti-n-formalasmasi-ve-tecrubesi-nde-suni-i-ntellekti-n-i-nteqrasi-yasinin-ceti-nli-kleri İngilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/421 2026-03-16 ƏHMƏD AĞAOĞLUNUN “SON POSTA” QƏZETİNDƏKİ YAZILARI VƏ MİLLİ-İDEOLOJİ GÖRÜŞLƏRİ Mahir Qəribov {"az":"Türk dünyasının böyük mütəfəkkirlərindən olan Əhməd Ağaoğlu XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində özünün bilik və bacarığı, ideya və görüşləri, mətbuat sahəsində xidmətləri ilə seçilən ziyalılardan olub. O, təqib və təzyiqlər səbəbiylə İstanbula gedəndə coğrafi baxımdan yerini dəyişsə də, ideya olaraq mübarizəsindən əl çəkmədi. Türklüyün inkişafı üçün açılmış bir çox cəmiyyətlərin qurucu üzvü oldu. “Hikmət”, “Sırat-ı Müstakim”, “Tercüman-ı Hakikat”, “Türk Yurdu” kimi mətbu orqanlarda məqalələr yazdı. Bu məqalədə XX əsrin əvvəllərində Türkiyə Cümhuriyyətinin ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynamış “Son Posta” qəzetində Əhməd Ağaoğlunun publisistik fəaliyyəti araşdırılır. 1930-1931-ci illəri əhatə edən bu yazılar Ağaoğlunun demokratik idarəçilik, milli iradə, siyasi məsuliyyət və çoxpartiyalı sistemə dair baxışlarını əks etdirir. Məqalədə “Son Posta” qəzetinin yaranma tarixi, ideya istiqaməti, redaksiya heyəti və Cümhuriyyət dövrü mətbuatındakı yeri təhlil olunur. Eyni zamanda, Ağaoğlunun Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi dövründə qələmə aldığı məqalələr kontekstual şəkildə qiymətləndirilir və onların Türkiyədə siyasi publisistikanın inkişafına verdiyi töhfələr elmi baxımdan dəyərləndirilir.","en":"Ahmad Agaoglu was one of the prominent representatives of the Turkish intelligentsia of the late XIX and early XX centuries, whose intellectual activity was characterized by profound erudition, high intellectual competence, a well-defined ideological framework, and substantial contributions to the formation and development of the press. Although he relocated geographically when he moved to Istanbul due to persecution and political pressure, he never abandoned his ideological struggle. He became a founding member of numerous societies established for the development of Turkish identity. Aghaoglu authored articles in several prominent periodicals, including Hikmet, Sırat-ı Müstakim, Tercuman-ı Hakikat, and Turk Yurdu. This article examines the journalistic activities of Ahmad Agaoglu in the newspaper Son Posta, which played a significant role in the socio-political life of the early Turkish Republic. Agaoglu’s articles published between 1930 and 1931 reflect his views on democratic governance, national will, political responsibility, and the multiparty system. The study analyzes the historical background, editorial structure, and ideological orientation of Son Posta, as well as its place in the Republican-era Turkish press. Furthermore, Agaoglu’s writings during the period of the Free Republican Party are evaluated within their political context, highlighting their contribution to the development of political journalism and intellectual discourse in Turkiye.","ru":"Ахмед Агаоглу, один из выдающихся мыслителей тюркского мира, относится к числу представителей интеллигенции, которые в конце XIX - начале XX веков выделялись своими глубокими знаниями, интеллектуальным потенциалом, идейно-мировоззренческими установками и значительным вкладом в развитие журналистики. Несмотря на вынужденный переезд в Стамбул в связи с преследованиями и политическим давлением, он не отказался от своей идейной борьбы. Агаоглу стал одним из основателей ряда общественных организаций, созданных с целью развития тюркизма, и публиковал статьи в таких периодических изданиях, как Hikmet, Sırat-ı Müstakim, Tercüman-ı Hakikat и Türk Yurdu.\nВ статье исследуется публицистическая деятельность Ахмеда Агаоглу в газете Son Posta, которая сыграла важную роль в общественно-политической жизни Турецкой Республики в начале XX века. Публикации 1930–1931 годов отражают взгляды Агаоглу на демократическое управление, национальный суверенитет, политическую ответственность и многопартийную систему. В работе анализируются история создания газеты Son Posta, её идейная направленность, редакционный состав и место в системе печати республиканского периода. Одновременно статьи Агаоглу, написанные в период деятельности Партии свободной республики, рассматриваются в контекстуальном плане, а их вклад в развитие политической публицистики в Турции оценивается с научной точки зрения\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/421-ehmed-agaoglunun-son-posta-qezeti-ndeki-yazilari-ve-mi-lli-i-deoloji-gorusleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/420 2026-03-16 DİALOJİ DİSKURSDA NƏZAKƏTİN KOMMUNİKATİV STRATEGİYALARI Aytən Rəhimli {"az":"Bu tədqiqat işində dialoji diskursda kommunikativ nəzakət strategiyaları təhlil edilir. İnsanlar arasında qarşılıqlı əlaqələrin qurulması zamanı dialoq prosesində nəzakətli ünsiyyət strategiyaları münaqişələrin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Dialoji diskursda nəzakət təkcə sosial münasibətlərin qorunmasına kömək etmir, həm də münaqişələrin azaldılmasında, əməkdaşlığın artırılmasında və mənanın effektiv şəkildə çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Bu tədqiqatın məqsədi söhbət zaman vacib əhəmiyyət kəsb edən nəzakətli strategiyaları izah etmək, eləcə də onların müxtəlif ünsiyyət kontekstlərində funksiyasını göstərməkdir. \r\nTədqiqat metodu təsviri analitik mahiyyət kəsb edir. Tədqiqat işi nəzəri mənbələrin sistematik icmalına, diskurs təhlili və nəzakət nəzəriyyələri ilə əlaqədar əvvəlki tədqiqatlara əsaslanır. Tədqiqat eyni zamanda birləşdirilmiş keyfiyyət və kəmiyyət yanaşmasına əsaslanır. Bu tədqiqat nəzakətin söhbətdəki rolunun obyektiv mənzərəsini təqdim edir və daha praktiki tədqiqatlar üçün əsas yaradır. Təhlil edilən obyekt gündəlik söhbətlərdən, institusional qarşılıqlı əlaqələrdən və rəqəmsal vasitəçilik mübadilələrindən götürülmüş dialoqları əhatə edir. Qeyd edək ki, nəzakət strategiyaları müəyyən edilmiş nəzəri modellərə uyğun olaraq təyin edilmişdir.\r\nÜmumiyyətlə, nəzakət strategiyaları iştirakçı rollarına və kommunikativ məqsədlərə görə dəyişir. Nəzakətə əsaslanan ünsiyyət strategiyaları fərdlərə fikirlərini effektiv şəkildə təqdim etməyə, mübahisələri sülh yolu ilə həll etməyə və sosial mühitdə müsbət təəssürat yaratmağa kömək edir. Bu strategiyalar yalnız söz seçimi və danışıq tərzi ilə məhdudlaşmır, həm də dinləmə bacarıqlarının, emosiyaların anlaşılmasının və empatiyanın rolunu əhatə edir. Bu tədqiqat müasir ünsiyyətdə nəzakətin praqmatik rolunun daha incə şəkildə başa düşülməsinə töhfə verir. \r\n","en":"This research study analyzes communicative politeness strategies in dialogic discourse. Polite communication strategies play an important role in reducing conflicts in the dialogic process when establishing interpersonal relationships. Politeness in dialogic discourse not only helps to maintain social relationships, but also plays an important role in reducing conflicts, increasing cooperation, and effectively conveying meaning. The aim of this study is to explain polite strategies that are important during conversation, as well as to show their function in different communication contexts.\nThe research method is descriptive-analytical in nature. The research work is based on a systematic review of theoretical sources, previous research on discourse analysis and politeness theories. The study is also based on a combined qualitative and quantitative approach. This study provides an objective picture of the role of politeness in conversation and lays the foundation for more practical research. The object of analysis includes dialogues taken from everyday conversations, institutional interactions, and digitally mediated exchanges. It should be noted that politeness strategies are defined in accordance with established theoretical models.\nIn general, politeness strategies vary according to the participant roles and communicative goals. Politeness-based communication strategies help individuals to present their ideas effectively, resolve disputes peacefully, and create a positive impression in social settings. These strategies are not limited to word choice and speech style, but also include the role of listening skills, understanding emotions, and empathy. This study contributes to a more nuanced understanding of the pragmatic role of politeness in modern communication.\n","ru":"В данном исследовании анализируются стратегии коммуникативной вежливости в диалогическом дискурсе. Вежливые коммуникативные стратегии играют важную роль в снижении конфликтов в диалогическом процессе при установлении межличностных отношений. Вежливость в диалогическом дискурсе не только способствует поддержанию социальных связей, но и играет важную роль в снижении конфликтов, повышении сотрудничества и эффективной передаче смысла. Цель данного исследования – объяснить стратегии вежливости, важные в ходе беседы, а также показать их функцию в различных коммуникативных контекстах.\nМетод исследования – описательно-аналитический. Работа основана на систематическом обзоре теоретических источников, предыдущих исследований в области дискурс-анализа и теорий вежливости. Исследование также основано на комбинированном качественном и количественном подходе. Данное исследование дает объективную картину роли вежливости в беседе и закладывает основу для более практических исследований. Объектом анализа являются диалоги из повседневных разговоров, институциональных взаимодействий и цифровых обменов. Следует отметить, что стратегии вежливости определяются в соответствии с устоявшимися теоретическими моделями.\nВ целом, стратегии вежливости различаются в зависимости от ролей участников и коммуникативных целей. Коммуникативные стратегии, основанные на вежливости, помогают людям эффективно излагать свои идеи, мирно разрешать споры и создавать позитивное впечатление в социальных ситуациях. Эти стратегии не ограничиваются выбором слов и стилем речи, но также включают в себя роль навыков слушания, понимания эмоций и эмпатии. Данное исследование способствует более тонкому пониманию прагматической роли вежливости в современной коммуникации.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/420-di-aloji-di-skursda-nezaketi-n-kommuni-kati-v-strategi-yalari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/419 2026-03-16 POEZİYADA “HEYVAN” KONSEPTİ İLƏ BAĞLI LEKSİK VAHİDLƏRDƏ QƏNAƏT QANUNUNUN MENTAL XARAKTERİSTİKASI Könül Həsənova {"az":"Linqvokulturologiyada “heyvan” konsepti ayrıca bir anlayışın mental göstəricisi olub, ətrafında ev heyvanları – inək, öküz, qoyun, buzov, quzu, it, keçi, köpək, keçi, dıbır, təkə, camış, balax, sığır və s., vəhşi heyvanlar – tülkü, çaqqal, canavar, qurd, pələng, şir, dovşan, aslan, maral, ceyran, cüyür, ilan və s. kimi leksik vahidləri cəmləşdirə bilir və belə cəmləşdirmə anlayışın konseptuallaşdırılması deməkdir. Anlayışın konsept edilməsi beyində biliklər sisteminin dil və mədəniyyətin möhkəm məna əlaqəsi zəminində leksik-semantik bazasını yaradır. Poeziyada “heyvan” konsepti ilə bağlı anlayış və dəyərlərin linqvokulturoloji istiqamətdə mahiyyətinin, strukturunun, mental əlamətlərinin, metaforikləşmə xüsusiyyətlərinin hər tərəfli və sistemli şəkildə öyrənilməməsi təəssüf doğuran prioritet problemlərdən olub, onun təsəvvürdə yaratdığı qənaət şəkillərinin koqnitiv tədqiqini də aktuallaşdırır ki, məqalədə bu məsələlərdən danışılır.","en":"In linguoculturology, the concept of “animal” functions as a mental indicator of a distinct notion and is capable of grouping around itself lexical units denoting domestic animals—such as cow, bull, sheep, calf, lamb, dog, goat, he-goat, camel, male goat, buffalo, heifer, cattle, etc.—as well as wild animals—such as fox, jackal, wolf, tiger, lion, hare, deer, gazelle, roe deer, snake, etc. Such grouping signifies the conceptualization of the given notion. The conceptualization of a notion forms, in the human mind, the lexico-semantic basis of a system of knowledge grounded in the strong semantic relationship between language and culture.\n\nThe insufficient comprehensive and systematic study of the essence, structure, mental features, and metaphorization characteristics of the concept of “animal” in poetry from a linguocultural perspective remains one of the pressing and regrettable issues. This also highlights the need for cognitive research into the mental images generated by this concept, which is the focus of the present article.\n","ru":"В лингвокультурологии концепт «животное» выступает как ментальный показатель отдельного понятия и способен объединять вокруг себя лексические единицы, обозначающие домашних животных — корову, быка, овцу, телёнка, ягнёнка, собаку, козу, пса, козла, верблюда, самца козы, буйвола, телку, крупный рогатый скот и др., а также диких животных — лису, шакала, волка, тигра, льва, зайца, оленя, газель, косулю, змею и др. Подобное объединение означает концептуализацию данного понятия. Концептуализация понятия формирует в сознании лексико-семантическую базу системы знаний на основе прочной смысловой связи языка и культуры.\n\nНедостаточная всесторонняя и системная изученность сущности, структуры, ментальных признаков и особенностей метафоризации концепта «животное» в поэзии в лингвокультурологическом аспекте является одной из актуальных проблем, вызывающих сожаление. Это также актуализирует когнитивное исследование образов, формируемых данным концептом в сознании, что и рассматривается в данной статье.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/419-poezi-yada-heyvan-konsepti-i-le-bagli-leksi-k-vahi-dlerde-qenaet-qanununun-mental-xarakteri-sti-kasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/418 2026-03-16 AİLƏ MÖVZUSUNDA ATALAR SÖZLƏRİNİN LİNQVİSTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ Sədaqət Həsənova {"az":"Birlik və həmrəyliyin, qarşılıqlı münasibətlərin güclü şəkildə təzahür etdiyi ailə insan cəmiyyətində mərkəzi yer tutur və bu mövzu müxtəlif folklor nümunələrində öz əksini tapır. Ailə cəmiyyətin əsas struktur vahidlərindən biri kimi atalar sözlərinin diqqəti cəlb edən mövzularındandır. Atalar sözləri bir xalqın mövcudluğunu təsdiq edən dil-təfəkkür faktlarıdır. Ailə dəyərlərinə həsr olunmuş atalar sözləri kollektiv müdrikliyi, mənəvi dəyərlər sistemini, sosial normaları və əxlaqi göstərişləri əks etdirir. Müəyyən bir təcrübə və mənəvi dəyərlər nəticəsində hər bir cəmiyyətin özünəməxsus quruluşuna və istifadə etdiyi dilin leksik vahidlərinə uyğun şəkildə formalaşır. Onlar aid olduğu cəmiyyəti bütün yönləri ilə təqdim edərək xalqın nitq və təfəkkür mədəniyyətini ortaya qoyur. Məqalədə ailə mövzusunda atalar sözlərinin linqvistik xüsusiyyətləri (semantik, qrammatik, üslubi və praqmatik aspektlər baxımından) təhlil olunur. Azərbaycan xalqının atalar sözlərindən nümunələr əsasında, onların sosial, mədəni və dil strukturlarına təsiri göstərilir.","en":"The family, as a sphere in which unity, solidarity, and interpersonal relations are strongly manifested, occupies a central position in human society and finds its reflection in various genres of folklore. As one of the fundamental structural units of society, the family constitutes a prominent theme in proverbs. Proverbs are linguistic and cognitive facts that affirm the existence and cultural identity of a people. Proverbs devoted to family values reflect collective wisdom, the system of moral values, social norms, and ethical prescriptions. Formed as a result of accumulated experience and spiritual values, proverbs develop in accordance with the unique social structure of each community and the lexical resources of the language it employs. By presenting the society to which they belong in all its dimensions, they reveal the speech culture and cognitive patterns of the people. This article analyzes the linguistic features of proverbs related to the theme of family from semantic, grammatical, stylistic, and pragmatic perspectives. Based on examples from Azerbaijani proverbs, the study demonstrates their influence on social and cultural structures as well as on linguistic organization","ru":"Семья как сфера, в которой ярко проявляются единство, солидарность и межличностные отношения, занимает центральное место в человеческом обществе и находит своё отражение в различных жанрах фольклора. Являясь одной из основных структурных единиц общества, семья выступает важной темой в пословицах. Пословицы представляют собой языковые и когнитивные факты, подтверждающие существование и культурную идентичность народа. Пословицы, посвящённые семейным ценностям, отражают коллективную мудрость, систему нравственных ценностей, социальные нормы и этические предписания. Сформировавшиеся на основе накопленного опыта и духовных ценностей, пословицы развиваются в соответствии с уникальной социальной структурой каждого общества и лексическими ресурсами используемого языка. Представляя общество во всех его аспектах, они раскрывают речевую культуру и когнитивные модели народа.\n\nВ данной статье анализируются языковые особенности пословиц, связанных с темой семьи, с семантической, грамматической, стилистической и прагматической точек зрения. На основе примеров из азербайджанских пословиц показано их влияние на социальные и культурные структуры, а также на языковую организацию.\n"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/418-ai-le-movzusunda-atalar-sozleri-ni-n-li-nqvi-sti-k-xususi-yyetleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/417 2026-03-16 KƏSİŞƏN MARAQLAR: NAXÇIVAN MƏSƏLƏSİ VƏ QAFQAZIN SİYASİ GEOMETRİYASI (1920–1921) Münavvar Suleymanova {"az":"Məqalədə XX əsrin 20-ci illərinin əvvəllərində həlledici bir dövrdə Naxçıvan məsələsinin sovet–Türkiyə münasibətlərinə necə təsir göstərdiyi təhlil olunur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra həm Sovet Rusiyası, həm də formalaşmaqda olan Türkiyə Respublikası Cənubi Qafqazda öz təsir dairələrini genişləndirməyə çalışırdı. Strateji kəsişmə nöqtəsində yerləşən Naxçıvan onların rəqabətli, lakin qismən üst-üstə düşən maraqlarının mərkəzinə çevrildi. Müqayisəli-tarixi yanaşmadan istifadə edərək arxiv sənədləri, diplomatik yazışmalar, eləcə də türk zabitlərinin xatirələri əsasında yazdığımız məqalədə Naxçıvan məsələsinin regional güc balansını necə formalaşdırdığı araşdırılıb. Məqalədə qeyd olunur ki, sovet rəhbərliyi Ermənistanın sovetləşdirilməsi və Türkiyə üzərində siyasi təsir vasitəsilə Qafqazda nəzarəti saxlamağa çalışdığı halda, Ankara milli müstəqillik mübarizəsini gücləndirmək və şərq sərhədlərini təmin etmək məqsədilə bolşeviklərlə əməkdaşlıq edirdi. Məqalədə həmçinin Naxçıvan əhalisinin həlledici rolu vurğulanmış, onların Azərbaycanın tərkibində qalmağa yönəlmiş qətiyyətli mövqeyinin beynəlxalq danışıqlara və nəticələrə ciddi təsir göstərdiyi qeyd edilmişdir. Bu kontekstdə Naxçıvan Moskva ilə Ankara arasında həm rəqabət meydanı, həm də müvəqqəti əməkdaşlıq platforması kimi çıxış etmişdir. Tədqiqatlar belə bir nəticəyə gəlməyə imkan verir ki, Naxçıvan məsələsi yalnız ərazi və ya diplomatik mübahisə deyil, eyni zamanda sovet–Türkiyə siyasi qarşılıqlı münasibətlərinin ilkin mərhələsini formalaşdıran əsas amillərdən biri olmuşdur. ","en":"The article analyzes how the Nakhchivan issue influenced Soviet–Turkish relations during a decisive period in the early 1920s. After the collapse of the Azerbaijan Democratic Republic, both Soviet Russia and the emerging Republic of Turkiye sought to expand their influence in the South Caucasus. Nakhchivan, located at a strategic crossroads, became central to their competing yet overlapping interests. Using a comparative-historical approach and drawing on archival documents, diplomatic correspondence, and Turkish officers’ memoirs, the study investigates how the Nakhchivan question shaped the regional balance of power. It shows that while the Soviet leadership aimed to maintain control over the Caucasus through the sovietization of Armenia and political leverage over Turkiye, Ankara sought cooperation with the Bolsheviks to strengthen its national independence struggle and secure its eastern borders. The article also highlights the decisive role of the Nakhchivan population, whose consistent support for remaining within Azerbaijan influenced international negotiations and outcomes. In this context, Nakhchivan became both a field of rivalry and a platform for temporary cooperation between Moscow and Ankara. The study concludes that the Nakhchivan issue was not only a territorial or diplomatic dispute but also a key factor shaping the early phase of Soviet–Turkish political interaction.","ru":"В статье анализируется, каким образом Нахчыванский вопрос повлиял на советско-турецкие отношения в решающий период начала 1920-х годов. После падения Азербайджанской Демократической Республики как Советская Россия, так и формирующаяся Турецкая Республика стремились расширить своё влияние на Южном Кавказе. Нахчыван, расположенный на стратегическом перекрёстке, оказался в центре их конкурирующих, но частично пересекающихся интересов. Используя сравнительно-исторический подход и опираясь на архивные документы, дипломатическую переписку и мемуары турецких офицеров, исследование рассматривает, каким образом Нахчыванский вопрос формировал региональный баланс сил. Показано, что в то время как советское руководство стремилось сохранить контроль над Кавказом посредством советизации Армении и политического давления на Турцию, Анкара искала сотрудничества с большевиками с целью укрепления своей борьбы за национальную независимость и обеспечения безопасности восточных границ. В статье также подчёркивается решающая роль населения Нахчывана, чья последовательная поддержка идеи сохранения в составе Азербайджана оказала влияние на международные переговоры и их итоги. В этом контексте Нахчыван стал одновременно и полем соперничества, и платформой для временного сотрудничества между Москвой и Анкарой. В заключение делается вывод о том, что Нахчыванский вопрос представлял собой не только территориальный или дипломатический спор, но и ключевой фактор формирования раннего этапа советско-турецкого политического взаимодействия. "} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/417-kesi-sen-maraqlar-naxcivan-meselesi-ve-qafqazin-si-yasi-geometri-yasi-1920-1921 İngilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/416 2026-03-16 TƏRƏQQİ VƏ MÜHARİBƏ İLLƏRİNİN STAXANOVÇULARI (1935-1945-Cİ İLLƏR) Fəxrəddin Cəfərov Yaşar Rəhimov {"az":"Azərbaycanın və onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan bölgəsinin 20-30-cu illər tarixinin öyrənilməsinin mühüm elmi və siyasi əhəmiyyəti vardır. Məqalədə 30-cu illərdə əmək məhsuldarlığını yüksəltmək uğrunda genişlənən hərəkatlardan biri olan staxanov hərəkatından, verilən dövlət tapşırıqlarını artıqlamasılə yerinə yetirmək uğrunda mübarizənin genişlənməyə başlamasından və bu hərəkatın kütləvi hərəkata çevrilməsi üçün partiyanın təşkil etdiyi tədirlərdən və muxtar respublikda bu hərəkatın nümayəndələrinin fəaliyyətindən bəhs edilir. Bu hərəkatın böyük yaradıcı qüvvəsi muxtar respublikamızın zəhmətkeşlərinin də misilsiz əmək qəhrəmanlıqları göstərməsində mühüm rol oynamışdır. Staxanovçuların, o cümlədən muxtar respublikanın sənaye müəssisələrində və kolxoz tarlalarında fəaliyyət göstərən staxanovçuların fədakar əməyi düşmən üzərində qələbə qazanılmasında böyük rol oynadı. Vurğulanmışdır ki, bu hərəkat 1935-ci ildə sosializm yarışının yeni mərhələsi kimi yaranmışdır. Öz şanlı ənənələrinə sadiq qalan muxtar respublikamızın əməkçiləri sosialzm yarışını daha da genişləndirmişlər. Məqalədə muxtar respublika yenilikçilərinin -staxanovçuların mükafatlandırılması, təltif edilmələri və s. məsələlər, həmçinin müharibə və bərpa illərində muxtar respublika staxanovçuların fəaliyyəti də araşdırılaraq tədqiq edilmişdir. Zəhmətkeş kənd əməkçiləri yüksək öhdəliklər götürərək öz vədlərinə şərəflə əməl etmişlər. Həmyerlilərimiz xalq təsərrüfatının bütün sahələrində çox böyük uğurlar qazanmışlar.","en":"The study of the history of Azerbaijan and its integral part, the Nakhchivan region, in the 1920s and 1930s is of great scholarly and political significance. This article examines the Stakhanovite movement-one of the growing movements for increased labor productivity in the 1930s, the beginning of a broader struggle for the full fulfillment of state mandates, the measures taken by the party to transform this movement into a mass movement, and the activities of its representatives in the autonomous republic. The enormous creative force of this movement played a significant role in the unparalleled labor feat of the workers of our autonomous republic. The selfless labor of the Stakhanovites, including those who toiled in industrial enterprises and collective farm fields in the autonomous republic, played a decisive role in achieving victory over the enemy. The article also examines the awarding and rewarding of the autonomous republic's innovators—the Stakhanovites. It was emphasized that this movement arose in 1935 as a new stage in the struggle for socialism. The workers of our autonomous republic, true to their glorious traditions, have further expanded the race for socialism. It also examines the activities of the autonomous republic's Stakhanovites during the war and reconstruction. Hardworking rural workers took on great responsibility and fulfilled their promises. Our compatriots have achieved great success in all areas of the national economy.","ru":"Изучение истории Азербайджана и его неотъемлемой части – Нахчыванского края – в 1920–1930-е годы имеет большое научное и политическое значение. В статье рассматривается стахановское движение -одно из разраставшихся в 1930-е годы движений за повышение производительности труда, начало расширения борьбы за полное выполнение государственных заданий, меры, принятые партией по превращению этого движения в массовое, а также деятельность представителей этого движения в автономной республике. Огромная созидательная сила этого движения сыграла важную роль в беспримерном трудовом подвиге трудящихся нашей автономной республики. Самоотверженный труд стахановцев, в том числе трудившихся на промышленных предприятиях и колхозных полях автономной республики, сыграл решающую роль в достижении Победы над врагом. В статье также рассматриваются и изучаются вопросы награждения и поощрения новаторов автономной республики – стахановцев. Подчеркивалось, что это движение возникло в 1935 году как новый этап в борьбе за социализм. Трудящиеся нашей автономной республики, верные своим славным традициям, еще больше расширили гонку за социализм. Также рассматривается деятельность стахановцев автономной республики в годы войны и восстановления. Трудолюбивые сельские труженики взяли на себя высокую ответственность и выполнили свои обещания. Наши соотечественники добились больших успехов во всех областях народного хозяйства."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/416-tereqqi-ve-muhari-be-i-lleri-ni-n-staxanovculari-1935-1945-ci-i-ller Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/415 2026-03-16 2026-CI İLİN ŞƏHƏRSALMA VƏ MEMARLIQ İLİ ELAN EDİLMƏSİ İLƏ ƏLAQƏDAR QEYDLƏR Hacıfəxrəddin Səfərli Samirə Turan {"az":"Məlumdur ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 22 dekabr 2025-ci ildə imzaladığı Sərəncama əsasən 2026-cı il Azərbaycanda “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilmişdir. Məqalədə Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq sahəsində minilliklər ərzində yaranan ənənələr və dövlət başçısının imzaladığı Sərəncamdan irəli gələn vəzifələr haqqında bəhs olunur. Qeyd edilir ki, şəhərsalma və memarlıq sahəsində mövcud olan ənənələr bəzən müəyyən açınmalara məruz qalsa da, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyev bunun qarşısını almış, onların qorunub saxlanması və gələcək nəsillərə çatdırılması sahəsində mühüm tədbirlər həyata keçirmişdir. Bu siyasət Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəhindən uğurla davam və inkişaf etdirilir. Dövlət başçısının imzaladığı Sərəncam şəhərsalma və memarlıq sahəsındə yaradılan mədəni irsə dövlət səviyyəsində verilən dəyər və müasir şəhər mühitinin formalaşmasına diqqət və qayğının ifadəsi kimi dəyərləndirilir.","en":"As it is known, by the Decree signed by the President of the Republic of Azerbaijan, Ilham Aliyev, on December 22 , 2025, the year 2026 was declared the “Year of Urban Planning and Architecture” in Azerbaijan. The article addresses the traditions formed over millennia in the field of urban planning and architecture in Azerbaijan, as well as the tasks arising from the Decree signed by the head of state. It is noted that although the existing traditions in the field of urban planning and architecture have at times been subjected to certain deterioration, the prominent statesman Heydar Aliyev prevented these processes and implemented important measures to preserve these traditions and pass them on to future generations. This policy is being successfully continued and further developed by the President of the Republic of Azerbaijan, Ilham Aliyev. The Decree signed by the head of state is assessed as an expression of the value given at the state level to the cultural heritage created in the field of urban planning and architecture, as well as of the attention and care shown to the formation of a modern urban environment.","ru":"Известно, что в соответствии с указом Президента Азербайджанской Республики Ильхама Алиева от 22 декабря 2025 года 2026 год был объявлен в Азербайджане «Годом городского планирования и архитектуры». В статье рассматриваются традиции, сложившиеся за тысячелетия в области городского планирования и архитектуры в Азербайджане, и задачи, вытекающие из указа главы государства. Отмечается, что, хотя существующие традиции в области городского планирования и архитектуры порой подвергаются определенным открытиям, выдающийся государственный деятель Гейдар Алиев предотвратил это и предпринял важные меры по их сохранению и передаче будущим поколениям. Эта политика успешно продолжается и развивается Президентом Азербайджанской Республики Ильхамом Алиевым. Указ, подписанный главой государства, рассматривается как выражение ценности, придаваемой на государственном уровне культурному наследию, созданному в области градостроительства и архитектуры, а также внимания и заботы, уделяемых формированию современной городской среды."} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-16 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/415-2026-ci-i-li-n-sehersalma-ve-memarliq-i-li-elan-edi-lmesi-i-le-elaqedar-qeydler Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/413 2026-06-11 Azərbaycanın yaratdığı geosiyasi reallıqlar regional konyekturada Yaqubov Nicat Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/413-azerbaycanin-yaratdigi-geosiyasi-realliqlar-regional-konyekturada Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/403 2026-06-11 STİBİUM SELENİD ƏSASLI BƏRK FAZALARDA TERMOELEKTRİK HADİSƏLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ Pərvin Quliyev İlkanə Ağalarova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/403-sti-bi-um-seleni-d-esasli-berk-fazalarda-termoelektri-k-hadi-seleri-ni-n-oyreni-lmesi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/402 2026-06-11 Təbii-turizm ehtiyatlarının qiymətləndirilməsinə yanaşmalar Aynur Hüseynzadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/402-tebii-turizm-ehtiyatlarinin-qiymetlendirilmesine-yanasmalar Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/399 2026-06-11 MİL-MUĞAN İQTİSADİ RAYONUNDA ƏHALİNİN MƏŞĞULLUQ STRUKTURU VƏ ONUN SƏMƏRƏLİ TƏŞKİLİ YOLLARI Musa Vəliyev Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/399-mi-l-mugan-i-qti-sadi-rayonunda-ehali-ni-n-mesgulluq-strukturu-ve-onun-semereli-teski-li-yollari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/385 2026-06-11 MÜŞTƏRİYÖNÜMLÜ BİZNES MODELİ: ƏHƏMİYYƏTİ VƏ TƏTBİQ METODLARI. Ləman Salmanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/385-musteri-yonumlu-bi-znes-modeli-ehemi-yyeti-ve-tetbi-q-metodlari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/384 2026-06-11 MÜŞTƏRİYÖNÜMLÜ BİZNES MODELİ: ƏHƏMİYYƏTİ VƏ TƏTBİQ METODLARI. Ləman Salmanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/384-musteri-yonumlu-bi-znes-modeli-ehemi-yyeti-ve-tetbi-q-metodlari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/382 2026-06-11 Azərbaycanın şimal sərhəd rayonlarında əhalinin nikah vəziyyəti Gülnarə Abdullayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/382-azerbaycanin-simal-serhed-rayonlarinda-ehalinin-nikah-veziyyeti Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/381 2026-06-11 ƏHMƏD AĞAOĞLUNUN “SON POSTA” QƏZETİNDƏKİ YAZILARI VƏ MİLLİ-İDEOLOJİ GÖRÜŞLƏRİ Mahir Qəribov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/381-ehmed-agaoglunun-son-posta-qezeti-ndeki-yazilari-ve-mi-lli-i-deoloji-gorusleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/380 2026-06-11 NANOELEKTRON GURĞULARIN TƏTBİQ SAHƏLƏRİ Aygun Sultanova Kəmalə Əzizova Səma Babayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/380-nanoelektron-gurgularin-tetbi-q-saheleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/376 2026-06-11 LƏNKƏRAN-ASTARA İQTİSADİ RAYONUNUN TURİZM-REKREASİYA EHTİYATLARI, ONLARIN ÖYRƏNİLMƏSİNİN TARİXİ-COĞRAFİ ASPEKTLƏRİ Abdulla Rzayev Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/376-lenkeran-astara-i-qti-sadi-rayonunun-turi-zm-rekreasi-ya-ehti-yatlari-onlarin-oyreni-lmesi-ni-n-tari-xi-cografi-aspektleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/375 2026-06-11 ELM HAQQINDA ATALAR SÖZLƏRİNİN LİNQVİSTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ Sədaqət Həsənova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/375-elm-haqqinda-atalar-sozleri-ni-n-li-nqvi-sti-k-xususi-yyetleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/373 2026-06-11 CİNAYƏT PROSESİNDƏ PROSESSUAL SAZİŞİN TƏTBİQİNİN BƏZİ MƏSƏLƏLƏRİ Mətanət Əsgərova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/373-ci-nayet-prosesi-nde-prosessual-sazi-si-n-tetbi-qi-ni-n-bezi-meseleleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/372 2026-06-11 BEYNƏLXALQ TURİZMİN QLOBAL İNKİŞAF MEYİLLƏRİ VƏ REGİONAL XÜSUSİYYƏTLƏRİ Elşən Qasımlı Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/372-beynelxalq-turi-zmi-n-qlobal-i-nki-saf-meyi-lleri-ve-regi-onal-xususi-yyetleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/370 2026-06-11 YAŞIL İQTİSADİYYAT DAVAMLI İNKİŞAFA NAİL OLMAĞIN QLOBAL HƏDƏFI KİMİ Rahiba Abdulhasanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/370-yasil-i-qti-sadi-yyat-davamli-i-nki-safa-nai-l-olmagin-qlobal-hedefi-ki-mi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/364 2026-06-11 INTERSECTING INTERESTS: THE NAKHCHIVAN QUESTION AND THE POLITICAL GEOMETRY OF THE CAUCASUS (1920–1921) Münəvvər Süleymanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/364-intersecting-interests-the-nakhchivan-question-and-the-political-geometry-of-the-caucasus-1920-1921 İngiliscə info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/363 2026-06-11 Müasir iqtisadiyyatda rəqəmsal mühasibat uçotunun rolu və əhəmiyyəti Elxan Bodurov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/363-muasir-iqtisadiyyatda-reqemsal-muhasibat-ucotunun-rolu-ve-ehemiyyeti Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/361 2026-06-11 AZƏRBAYCANIN ÇOXVEKTORLU XARİCİ SİYASƏTİ VƏ AVROPA İLƏ STRATEJİ TƏRƏFDAŞLIĞIN YENİ ARXİTEKTURASI Elmira Talıbzadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/361-azerbaycanin-coxvektorlu-xari-ci-si-yaseti-ve-avropa-i-le-strateji-terefdasligin-yeni-arxi-tekturasi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/357 2026-06-11 the Challenge of Artificial Intelligence Integration in Higher Education Policy Formation and Practice Norman Oyuga Anyinyo Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/357-the-challenge-of-artificial-intelligence-integration-in-higher-education-policy-formation-and-practice İngiliscə info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/354 2026-06-11 Yaxın Şərqdə Miqrasiya və Təhlükəsizlik: Uğursuz Dövlətlərin Rolu Misirxan Kazımlı Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/354-yaxin-serqde-miqrasiya-ve-tehlukesizlik-ugursuz-dovletlerin-rolu Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/345 2026-06-11 SOSİAL ƏDALƏT ANLAYIŞININ TARİXİ-FƏLSƏFİ ƏSASLARI Memmedova Melahet Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/345-sosi-al-edalet-anlayisinin-tari-xi-felsefi-esaslari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/343 2026-06-11 DİALOJİ DİSKURSDA NƏZAKƏTİN KOMMUNİKATİV STRATEGİYALARI Aytən Rəhimli Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/343-di-aloji-di-skursda-nezaketi-n-kommuni-kati-v-strategi-yalari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/339 2026-06-11 RƏQƏMSAL MALİYYƏ BAZARLARINDA FİNTEK TRANSFORMASİYASI: RİSKLƏR VƏ STRATEJİ İMKANLAR Mehriban İmanova Xanım Mustafayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/339-reqemsal-mali-yye-bazarlarinda-fi-ntek-transformasi-yasi-ri-skler-ve-strateji-i-mkanlar Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/338 2026-06-11 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA DÖVLƏT GƏNCLƏR VƏ İDMAN SİYASƏTİNİN İNSTİTUTLAŞMASININ BAŞLIÇA İSTİQAMƏTLƏRİ Xəlil Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/338-azerbaycan-respubli-kasinda-dovlet-gencler-ve-i-dman-si-yaseti-ni-n-i-nsti-tutlasmasinin-baslica-i-sti-qametleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/335 2026-06-11 NORBORN-5-EN-2-KARBON TURŞUSU VƏ DİETİLENTRİAMİN ƏSASLI İMİDAZOLİNİN BROMİDLİ KOMPLEKSİNİN H₂S KORROZİYASINA QARŞI İNHİBİTOR KİMİ TƏTBİQİ Babayeva Vəfa Eldar Məmmədbəyli Fazil Əhmədov Fəridə Tahirova Sevda Əsədova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/335-norborn-5-en-2-karbon-tursusu-ve-di-eti-lentri-ami-n-esasli-i-mi-dazoli-ni-n-bromi-dli-kompleksi-ni-n-h-s-korrozi-yasina-qarsi-i-nhi-bi-tor-ki-mi-tetbi-qi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/331 2026-06-11 Poeziyada "Heyvan" konsepti ilə bağlı leksik vahidlərdə qənaət qanununun mental xarakteristikası Yaqubov Nicat Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/331-poeziyada-heyvan-konsepti-ile-bagli-leksik-vahidlerde-qenaet-qanununun-mental-xarakteristikasi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/330 2026-06-11 MALİYYƏ FIRILDAQÇILIĞININ QARŞISININ ALINMASINDA EKSTREMAL QRADİYENT GÜCLƏNDİRMƏNİN (XGBOOST) ROLU Zöhr Babazadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/330-mali-yye-firildaqciliginin-qarsisinin-alinmasinda-ekstremal-qradi-yent-guclendi-rmeni-n-xgboost-rolu Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/329 2026-06-11 3D printerlərin çevik istehsalat xəttinə daxil edilməsi Aynurə Dövlətzadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/329-3d-printerlerin-cevik-istehsalat-xettine-daxil-edilmesi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/328 2026-06-11 AZƏRBAYCAN-RUSİYA DÖVLƏT SƏRHƏDİ VƏ ONUN TƏHLÜKƏSİZLİYİ QƏRİB Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/328-azerbaycan-rusi-ya-dovlet-serhedi-ve-onun-tehlukesi-zli-yi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/326 2026-06-11 2026-CI İLİN ŞƏHƏRSALMA VƏ MEMARLIQ İLİ ELAN EDİLMƏSİ İLƏ ƏLAQƏDAR QEYDLƏR Hacıfəxrəddin Səfərli Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/326-2026-ci-i-li-n-sehersalma-ve-memarliq-i-li-elan-edi-lmesi-i-le-elaqedar-qeydler Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/324 2026-06-11 The Role of Nakhchivan in the Economic Development of Islamic Civilization in the South Caucasus Cavad Əliyev Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/324-the-role-of-nakhchivan-in-the-economic-development-of-islamic-civilization-in-the-south-caucasus İngiliscə info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/318 2025-12-19 NAXÇIVANIN RƏNGSİZ ŞƏFFAF ŞİR ALTINDAN CIZMA VƏ OYMA NAXIŞLI KERAMİKASI (IX-XIII əsrlər) Aysel İsmayılova Məqalədə Naxçıvanın IX-XIII əsr şirli keramika nümunələrindən rəngsiz şəffaf şir altından cızma naxışlı keramikalar, onların Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz bənzərləri, naxış və bəzək motivləri araşdırılmış və tədqiqata cəlb olunmuşdur. Azərbaycanda olduğu kimi, Naxçıvanda da şirli keramikanın inkişafı IX əsrdən etibarən başlamış, XIII əsrədək böyük bir inkişaf yolu keçmişdir. Araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, bu tip keramikalar anqob üzərindən boyasız, monoxrom və polixrom boya naxışlı keramika nümunələri ilə Naxçıvanda çoxluq təşkil etməklə birgə, onların bənzərləri Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz regionunda izlənilir. İstər boyamada, istərsə də naxış və bəzək motivlərində var olan fərqliliklər onların yerli ustaların təxəyülünün məhsulu olduğundan xəbər verir. Həmçinin məqalədə cızma və oyma naxış motivinin yaranması, inkişafı, onun tətbiqi qaydaları və növlərindən bəhs olunmuşdur. ilk dövrlərdə sadə texnologiya zaman-zaman daha mürəkkəbləşmiş, boyamada sadə usullar monoxrom və polixrom boyalarla əvəzlənmişdir. Boyamada yaşıl, mavi, bənövşəyi, qəhvəyi və sarı rənglər bəzən cızma naxışları möhtəşəm şəkildə izləsə də, bəzi nümunələrdə dağınıq, töküntü və naxışdan kənar nümunələrə rast gəlinir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/318-naxcivanin-rengsi-z-seffaf-si-r-altindan-cizma-ve-oyma-naxisli-kerami-kasi-ix-xiii-esrler Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/317 2025-12-19 PROTON TRANSFER DYNAMİCS AND HYDROGEN-BOND NETWORK TOPOLOGY İN (E)-1-(2,3-DİMETHOXYBENZYLİDENE)-2-PHENYLHYDRAZİNE: AN İNTEGRATED EXPERİMENTAL–THEORETİCAL STUDY Peri Huseynova Hydrazone derivatives are known for their rich tautomeric behavior and the ability to form intra- and intermolecular hydrogen-bond networks that directly influence molecular stability, proton mobility, and electronic structure. This study investigates the proton transfer potential and hydrogen-bond topological features of the synthesized compound (E)-1-(2,3-dimethoxybenzylidene)-2-phenylhydrazine through a combined experimental and theoretical approach. The research integrates FTIR, UV-Vis spectroscopy, and single-crystal X-ray diffraction with advanced quantum chemical methods, including DFT, QTAİM, NCİ index, RDG analysis, and potential energy surface scanning of proton migration pathways. The results show that the molecule exhibits stable intramolecular N–H•••N and N–H•••O hydrogen-bond motifs, forming a partially conjugated H-bond network that lowers the proton-transfer energy barrier. QTAİM analysis confirms the presence of strong bond critical points, while NCI surfaces reveal additional weak interactions stabilizing the molecular conformation. The correlation between electronic distribution, tautomers, and H-bond energetics provides new insights into hydrazone proton dynamics, which are relevant for molecular switches, proton conductors, and functional organic materials. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/317-proton-transfer-dynami-cs-and-hydrogen-bond-network-topology-i-n-e-1-2-3-di-methoxybenzyli-dene-2-phenylhydrazi-ne-an-i-ntegrated-experi-mental-theoreti-cal-study İngilis info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/316 2025-12-19 AZƏRBAYCANDA UNESCO MƏDƏNİ İRSİNƏ DAXİL OLAN ABİDƏLƏRİN MÜHAFİZƏSİNİN ƏHƏMİYYƏTİ Günay Musayeva Təqdim edilən məqalədə Mədəni turizmin inkişaf amilləri araşdırılmışdır. Azərbaycanda olan maddi və qeyri-maddi mədəni irsin yayıldığı coğrafi ərazilər qeyd edilmişdir. Bu irslərin illər üzrə mərhələli şəkildə UNESCO-nun mədəni irs siyahısına daxil edilməsi və qorunub saxlanılması araşdırılmışdır. Toxunması mümkün olan bütün mədəni irslər maddi mədəni irslərdir. Qeyri-maddi isə əksinədir. Mücərrəd formalı toxunması mümkün olmasa da xalqın mənəvi həyatını əks etdirən maddi olmayan irsdir, ona görə də qeyri-maddi mədəni irs adlanır. Qeyri-maddi mədəni irsə xalqın yaratdığı şifahi ənənələr, mərasimlər, ifaçılıq sənətləridir. Azərbaycanda UNESCO-nun mədəni irs siyahısına daxil olan abidələrin qorunması milli kimliyin, tarixi yaddaşın və mədəni müxtəlifliyin saxlanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu abidələr təkcə xalqımızın keçmişini deyil, həm də bəşəriyyətin ortaq mədəni sərvətini təmsil edir. Onların bərpası və mühafizəsi həm dövlət, həm də ictimai təşəbbüslərin birgə fəaliyyəti ilə həyata keçirilməlidir. Qobustan qaya rəsmləri, İçərişəhər, Şəki Xan Sarayı kimi irs nümunələri Azərbaycanın qədim sivilizasiya mərkəzi olduğunu sübut edir. Bu abidələrin qorunması gələcək nəsillərə milli dəyərlərin ötürülməsində mühüm rol oynayır. UNESCO statusu həm də beynəlxalq əməkdaşlığı və turizm potensialının artmasını təmin edir. Buna görə də bu irsin qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də strateji inkişaf istiqamətidir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/316-azerbaycanda-unesco-medeni-i-rsi-ne-daxi-l-olan-abi-deleri-n-muhafi-zesi-ni-n-ehemi-yyeti Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/315 2025-12-19 MASALLI RAYONUNDA HEYVANDARLIĞIN İNKİŞAF İSTİQAMƏTLƏRİ Humay Yunuszadə Kənd təsərrüfatının iki böyük sahəsindən biri olan heyvandarlıq, ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məqalə Masallı rayonunda heyvandarlığın müasir vəziyyəti və inkişaf istiqamətlərinin öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Məqalədə Masallı rayonunun heyvanların baş sayına, istehsal olunan əsas heyvandarlıq məhsullarına və heyvandarlıq məhsulunun ümumi həcminə görə Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunda mövqeyi müəyyən edilmişdir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsaslanaraq, heyvanların baş sayı 2005-2024-cü illər, istehsal olunan əsas heyvandarlıq məhsulları 2000-2024-cü illər üzrə təhlil edilmiş, artma və azalma tendensiyası göstərilmişdir. Masallı rayonunda heyvandarlığın inkişaf perspektivlərini müəyyən etmək üçün Regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı (2019-2023-cü illər) və Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına və emalına dair Strateji Yol Xəritəsi öyrənilmişdir. Tədqiqatın məqsədi Masallı rayonunda heyvandarlığın müasir vəziyyətinin təhlili və inkişaf perspektivlərinin müəyyən olunması təşkil edir. Məqalənin hazırlanmasında statistik təhlil və sistemli analiz metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqat zamanı əldə olunan nəticələrdən Lənkəran-Astara iqtisadi rayonuna daxil olan digər inzibati rayonlarda, o cümlədən ümumilikdə ölkədaxili regionlarda heyvandarlığın inkişafında istifadə etmək mümkündür. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/315-masalli-rayonunda-heyvandarligin-i-nki-saf-i-sti-qametleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/314 2025-12-19 QARABAĞ SAVAŞI ZAMANI TÜRK -İSLAM MƏDƏNİYYƏTİNƏ QARŞI ERMƏNİ VANDALİZMİ Nazlı Yaqubova Qarabağ bölgəsi, tarixi boyunca müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşma nöqtəsi olmuşdur. Bu mədəniyyətlər arasında Türk-İslam irsi, Azərbaycanın milli kimliyinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Lakin, bölgədə baş vermiş münaqişələr, xüsusilə Birinci Qarabağ Müharibəsi (1988-1994) və İkinci Qarabağ Müharibəsi (2020 sentyabr-noyabr), bu irsin qorunmasını ciddi şəkildə təhdid etmişdir. Müharibələr zamanı erməni qüvvələri, Azərbaycan Türk-İslam mədəniyyətinə qarşı bir sıra vandalizm aktları həyata keçirmiş, mədəni abidələr, məscidlər və tarixi yerlər hədəf alınmışdır. Bu vandalizm siyasəti təkcə türk mədəniyyətinə qarşı deyildi, bütünlükdə türk xalqına qarşı, Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirilmiş məqsədli soyqırım idi.xalqımız öz tarixinə və milli kimliyinə sahib çıxmışdır. İstər birinci Qarabağ müharibəsi dönəmində istərsə də İkinci Qarabağ müharibəsi dönəmində qəhrəman Azərbaycan oğulları canları bahasına vətənimizi müdafiə etmişdirlər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/314-qarabag-savasi-zamani-turk-i-slam-medeni-yyeti-ne-qarsi-ermeni-vandali-zmi Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/313 2025-12-19 MÜASIR DÖVRÜN QLOBAL ÇAĞIRIŞLARI FONUNDA TÜRK DÜNYASINDA İNTEQRASİYA MƏSƏLƏLƏRİ VƏ TÜRK DÖVLƏTLƏRİ TƏŞKİLATI Günel Üstündağ XXI əsrin geosiyasi çağırışları, qlobal aləmdə baş verən siyasi transformasiyalar fonunda millətin formalaşması və milli kimlik məsələləri həm akademik tədqiqatlarda, həm də ictimai fikirdə hələ aktuallığını itirmir. Dünyanın müxtəlif tədqiqat mərkəzlərində, elmi ədəbiyyatda bu mürəkkəb problemin həllinə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Və adıçəkilən məsələ müxtəlif aspektlərdən müzakirə edilir. Müasir türk xalqları kifayət qədər uzun tarixi inkişaf yolu keçmişdir. Tarixin müxtəlif dövrlərdə türk xalqlarının formalaşmasında siyasi, sosial-iqtisadi, mədəni və s. amillər mühüm rol oynamışlar. Bu gün siyasi arenada diqqət çəkən mühüm məsələlərdən biri də türk dövlətlərinin qloballaşma və geosiyasi qeyri-sabitlik şərtləri altında həm öz aralarında, həm ümumi qlobal məkanda inteqrasiyadır. 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişi ilə dörd ölkə tərəfindən Türk Dövlətləri Təşkilatının (o zamankı Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası adı ilə) adlı beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmi yaradılmışdır. 23 maddədən və 7 səhifədən ibarət Naxçıvan Sazişi Şuranın məqsəd və vəzifələrini, strukturunu, təşkili formasını, daxili və xarici əməkdaşlıq şərtlərini müəyyənləşdirmişdir. Naxçıvan Sazişi Təşkilatın əsas və təsis sənədi kimi bu günə qədər gəlib çatmışdır. Azərbaycan Respublikası, Qazaxıstan Respublikası, Qırğızıstan Respublikası və Türkiyə Respublikasının himayəsi altında yaradılmış Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Şurası zaman keçdikcə Özbəkistanın tamhüquqlu, Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikasının, isə müşahidəçi üzv olması ilə genişlənmişdir. Bu gün o, özünün beş tam üzvü və üç müşahidəçi üzvü ilə dünya siyasi arenasında mühüm mövqe tutur, həmçinin qlobal inteqrasiya proseslərində əhəmiyyətli təsir gücünə malikdir. Türk Dövlətləri Təşkilatı yarandığı ilk dövründə regional əhəmiyyət kəsb etsə də, sonrakı illərdə bu əməkdaşlığın əhatə dairəsi xeyli genişlənmiş və qlobal səviyyədə nüfuz və söz sahibinə çevrilmişdir. Material və metodlar: Məqalədə Türk Dövlətləri Təşkilatının simasında türk dövlətlərinin günümüzdə dünya siyasətinə, qlobal və regional inteqrasiya, transregionalizm proseslərinə göstərdikləri təsir gücü və bəxş etdikləri taleyüklü innovativ yeniliklər elmi-analitik təhlilə cəlb edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/313-muasir-dovrun-qlobal-cagirislari-fonunda-turk-dunyasinda-i-nteqrasi-ya-meseleleri-ve-turk-dovletleri-teski-lati Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/312 2025-12-19 MƏKTƏBDƏ “FUNKSİYA” ANLAYIŞININ ÖYRƏDİLMƏSİ METODİKASINA DAİR Orxan Cəfərov Jalə Cəfərova İşdə orta məktəbin riyaziyyat kursunda şagirdlərə “funksiya” anlayışının öyrədilməsi metodikası təklif olunmuşdur. Belə ki, “funksiya” anlayışından əvvəl, şagirdlərə asılı çoxluqlqrın yaradılması, uyğunluq, birqiymətli uyğunluq məsələləri izahı təklif edilir. Bundan sonra “funksiya” anlayınının mənimsəmə metodu çoxluqlara aid uyğunluq məsələləri və qrafikin köməyilə verilir. Funksiya anlayışı riyaziyyatda əsas anlayışlardan biridir. Bu mühüm anlayışı şagirdlər şüurlu və fəallıq göstərərək mənimsəyərlərsə, onlar riyaziyyatın bir çox məsələləri üzrə möhkəm biliyə yiyələnmiş olurlar. Məsələn, yuxarı siniflərdə keçirilən ali riyaziyyat elementlərinin, o cümlədən törəmə, inteqral və bu kimi anlayışları yaxşı dərk etmiş olurlar. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/312-mektebde-funksi-ya-anlayisinin-oyredi-lmesi-metodi-kasina-dai-r Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/311 2025-12-19 STRATEGIC IMPLICATIONS OF THE ZANGEZUR CORRIDOR FOR SOUTH CAUCASUS–BALKANS AND BALKANS–IRAN CONNECTIVITY Elnur Kalbizada The opening of the Zangezur corridor, within the context of the new geopolitical realities in the South Caucasus following the 2020 war, could significantly impact interregional relations, particularly Caucasus–Balkan and Iran–Balkan connectivity. Using realist and neorealist frameworks, the article argues that the corridor would activate the Middle Corridor, positioning the Balkans as a key hub for Eurasia transit and trade, enhancing energy supply diversification and security. This would mean significant economic gains for the Balkan countries, shorter and more reliable supply chains, and enhanced energy security, particularly through reduced dependence on Russian gas. Despite Iran's initial objections, the corridor's potential to foster regional stability and integration could offer Iran alternative transit routes, energy export opportunities, and participation in new diplomatic platforms. The Zangezur Corridor might appear to weaken Iran’s role as a transit country. However, analyses demonstrate that the opposite is also possible. A stable and integrated region could create new opportunities and prospects for Iran. These include access to alternative transit routes (e.g., the North-South corridor), energy exports to the Balkan market, participation in new diplomatic platforms, and the deepening of cultural ties. Iran’s benefit will depend on its pragmatic approach, which in turn requires the strengthening and preservation of the current reformist wing in power. Thus, the Zangezur corridor may create a win-win scenario for regional development and cooperation. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/311-strategic-implications-of-the-zangezur-corridor-for-south-caucasus-balkans-and-balkans-iran-connectivity İngilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/310 2025-12-19 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI İLƏ İSRAİL DÖVLƏTİ ARASINDAKI MÜNASİBƏTLƏRDƏ SİYASİ-HƏRBİ ƏMƏKDAŞLIĞIN ROLU Ceyhun Səidov Məqalədə Azərbaycan Respublikası ilə İsrail Dövləti arasında mövcud olan hərbi-siyasi münasibətlərin mahiyyəti, bu əlaqələrin formalaşmasına təsir edən amillər və xüsusən cənub qonşumuz olan İran İslam Respublikasının bu münasibətlərə olan təsiri və reaksiyası araşdırılıb. 44 günlük müharibənin və Rusiya-Ukrayna müharibəsinin regionda yaratdığı geosiyasi dəyişikliklər, həmçinin 2021-ci ildə İran və Azərbaycan arasında yaşanan gərginlik kontekstində İranın sərhəddə keçirdiyi hərbi təlimlərin, sərt siyasi bəyanatların və Azərbaycan - İsrail münasibətlərinə qarşı yönəlmiş ittihamların təhlili aparılıb. Həmçinin məqalədə Azərbaycan-İsrail münasibətləri iki ölkə arasındakı diplomatik əlaqələr, bu əlaqələrin qurulmasında hər iki tərəfin maraqları və hərbi-texniki əməkdaşlıq kontekstində nəzərdən keçirilmiş, bu münasibətlərin gələcək perspektivləri və ehtimal olunan inkişaf istiqamətləri proqnozlaşdırılmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/310-azerbaycan-respubli-kasi-i-le-i-srai-l-dovleti-arasindaki-munasi-betlerde-si-yasi-herbi-emekdasligin-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/309 2025-12-19 XƏTTİ İNİKASLAR VƏ OPERATORLAR İLƏ BAĞLI OLAN BƏZİ KEYS TAPŞIRIQLAR VƏ ONLARIN HƏLLƏRİ Rövşən Həsənov Ali pedaqoji məktəblərdə tədris olunan Cəbr kursu üç cəbr (mücərrəd cəbr, (xətti)vektorlar cəbri və çoxhədlilər cəbri) elminin elmentlərinin intqerativ birləşməsi ilə formalaşdırılmışdır. Xətti tənliklər sisteminin həlli məsələləri ilə yaranan vektorlar cəbri, mecərrəd cəbrin elementləri əsasında inkişaf etməklə moditifaksiya olunaraq, müasir Cəbr kursunun çox mühüm qoluna çevrilmiş onun riyaziyyat və digər elm sahələrində tətbiqinə görə birinci yeri tutan hissəsidir. Matris, determinant, vektor fəza, Evklid fəzası və s. kimi riyazi aparat və strukturların daxil edilməsi ilə vektorlar cəbri genişlənmiş və dərinləşmişdir. Ali pedaqoji məktəblərin Cəbr kursunda vektorlar cəbrinin tədrisi xətti inikaslar və operatorlar bölməsi ilə başa çatdırılır. Təqdim olunan materialda xətti inikas və xətti operatorun müəyyən edilməsi, onun ranqının və defektinin tapılması, φ xətti operatorun verilmiş bazisdəki verilmiş matrisinə əsasən digər bazisdəki matrisinin tapılması, iki xətti operatorun müxtəlif bazislərdə matrisləri verilmidşirsə, iki operatoorun cəminin birinci bazisə nəzərən matrisinin tapılması, φ xətti operatorun verilmiş bazisdə matrisi və ψ xətti operatorun ikinci bazisdə matrisi verilmişdirsə, onların φ∙ ψ hasilinin birinci bazisdəki matrisinin tapılması, hər hansı bazisdə matrisi verilmiş xətti operatorun məxsusi qiymətlərinin və məxsusi vektorlarının tapılması və i.a. məsələlərə baxılır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/309-xetti-i-ni-kaslar-ve-operatorlar-i-le-bagli-olan-bezi-keys-tapsiriqlar-ve-onlarin-helleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/308 2025-12-19 AZƏRBAYCAN ƏMƏK BAZARININ MÖVCUD PROBLEMLƏRİ VƏ HƏLL İSTİQAMƏTLƏRİ Natiq Seyfullazadə Azərbaycanda iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə, insan kapitalının gücləndirilməsinə, gender bərabərliyinin təmin edilməsinə və qeyri-rəsmi məşğulluğun azaldılmasına yönəlmiş dövlət strategiyalarının reallaşdırılması yalnız elmi əsaslandırılmış təhlillərlə mümkün ola bilər. Bu baxımdan, tədqiqat əmək bazarının problemlərinin dərinləşdirilmiş şəkildə araşdırılması və dayanıqlı inkişaf üçün praktik tövsiyələrin hazırlanması ilə diqqətəlayiqdir. Məqalənin əsas məqsədi Azərbaycanda əmək bazarının mövcud vəziyyətini, struktur xüsusiyyətlərini və sosial-iqtisadi inkişaf baxımından qarşıya çıxan problemləri araşdırmaqdır. Tədqiqat ölkənin iqtisadiyyatının hələ də yüksək dərəcədə neft sektorundan asılı olduğunu, bunun isə məşğulluğun davamlı inkişafına maneə yaratdığını göstərir. Xüsusilə gənclər arasında işsizlik nisbətinin yüksək qalması, qadınların əmək bazarında iştirak imkanlarının məhdud olması, qeyri-rəsmi məşğulluğun geniş yayılması və təhsil ilə əmək bazarının tələbləri arasında uyğunsuzluq mövzunun aktuallığını artıran əsas amillərdir. Tədqiqat metodoloji baxımdan deskriptiv statistika və müqayisəli təhlilə əsaslanır. İşsizlik göstəricilərinin illər üzrə dinamikası, sektorlar üzrə məşğulluğun bölgüsü, cinslər arasında fərqlər və qeyri-formal məşğulluğun payı statistik rəqəmlərlə təhlil olunmuşdur. Cədvəl və diaqramdan istifadə edilməsi nəticələrin aydın və müqayisəli təqdimatını təmin etmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/308-azerbaycan-emek-bazarinin-movcud-problemleri-ve-hell-i-sti-qametleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/307 2025-12-19 E-KOMMERSİYA PLATFORMALARINDA SÜNİ İNTELLEKTİN AZƏRBAYCANDAKI İSTİFADƏ İMKANLARI Fərid Əzizov Elnur Əliyev Bu məqalədə süni intellekt texnologiyalarının e-kommersiya sektorunda tətbiqi, onun Azərbaycan iqtisadiyyatındakı rolu və potensial inkişaf istiqamətləri araşdırılır. Süni intellekt (Sİ) alqoritmləri fərdiləşdirilmiş marketinq, satış analitikası, avtomatlaşdırma, təhlükəsizlik və qiymət modelləşdirilməsi sahələrində e-ticarət proseslərinin optimallaşdırılmasını təmin edir. Qlobal trendlərə paralel olaraq Azərbaycan da rəqəmsal transformasiya mərhələsindədir və “Azərbaycan 2030” strategiyası çərçivəsində süni intellektin iqtisadiyyata inteqrasiyası prioritet istiqamət kimi müəyyən edilmişdir. Məqalədə göstərilir ki, süni intellektin tətbiqi yerli e-kommersiya şirkətlərinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, istehlakçı məmnuniyyətini yüksəldir, əməliyyat xərclərini azaldır və rəqəmsal iqtisadiyyatın dayanıqlılığını gücləndirir. Bununla belə, məlumat keyfiyyəti, hüquqi çərçivələr və kadr potensialı kimi problemlərin həlli vacib şərtdir. Nəticədə müəyyən olunur ki, süni intellektin məqsədyönlü tətbiqi Azərbaycanı regionda innovativ e-kommersiya ekosisteminin mərkəzinə çevirə bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/307-e-kommersi-ya-platformalarinda-suni-i-ntellekti-n-azerbaycandaki-i-sti-fade-i-mkanlari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/306 2025-12-19 СОВРЕМЕННЫЙ ТУРИСТИЧЕСКИЙ РЫНОК АЗЕРБАЙДЖАНА: МЕХАНИЗМЫ РАЗВИТИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ Şəfəq Abdullayeva В статье анализируются тенденции развития современного туристского рынка Азербайджана, его структурные особенности и механизмы экономического воздействия. В исследовании рассматривается роль туризма в экономике страны, процессы восстановления в период пандемии и в постпандемийный этап, а также направления государственной политики в данной сфере. В современный период приоритетными направлениями определены устойчивое развитие туризма, модернизация туристской инфраструктуры в регионах и формирование новых туристских продуктов. В статье также оценивается роль цифрового маркетинга, брендинга и международного сотрудничества в расширении туристского рынка. Основу исследования составляют методы статистического анализа, сравнительного подхода и системного анализа. В качестве источников использованы ежегодные отчеты Государственного комитета по статистике, Государственного агентства по туризму и Всемирной туристской организации (UNWTO). Кроме того, были проанализированы отечественные и международные научные статьи, государственные программы и стратегические документы. Период анализа охватывает 2015–2024 годы, что позволяет провести сопоставление допандемийного, пандемийного и постпандемийного этапов. Цель статьи — научно обосновать структуру и тенденции развития современного туристского рынка Азербайджана, выявить существующие проблемы и определить перспективы дальнейшего развития. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/306- Rus dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/305 2025-12-19 QLOBAL ƏMƏK BAZARINDA RƏQƏMSALLAŞMANIN ROLUNA NƏZƏRİ BAXIŞ Əli Səlimli Bu məqalədə qlobal əmək bazarında rəqəmsallaşmanın təsirləri nəzəri aspektdən təhlil olunur. Rəqəmsal transformasiya təkcə texnoloji dəyişikliklərlə məhdudlaşmayaraq, əmək bazarının strukturuna, işçi bacarıqlarının tərkibinə və institusional münasibətlər sisteminə dərin təsir göstərən çoxşaxəli bir proses kimi qiymətləndirilir. Tədqiqatda bacarıq əsaslı iqtisadiyyat, hibrid və platforma əsaslı iş modelləri, eləcə də algoritmik ədalət kimi müasir nəzəri yanaşmalar əsasında rəqəmsal iqtisadiyyatın formalaşdırdığı yeni əmək münasibətləri araşdırılır. Nəzəri baxış göstərir ki, rəqəmsallaşma şəraitində əmək bazarında yalnız texniki biliklər deyil, həm də yumşaq bacarıqlar – liderlik, yaradıcı düşüncə, adaptasiya qabiliyyəti, empatiya və emosional zəka mühüm strateji rol oynayır. Bu bacarıqlar avtomatlaşdırma və süni intellektin geniş tətbiqi şəraitində insanların əmək fəaliyyətində fərqləndirici üstünlüyə çevrilir. Bundan əlavə, rəqəmsallaşmanın nəticələri ölkələrin sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsi, təhsil və məşğulluq siyasətləri, sosial müdafiə mexanizmləri və institusional adaptasiya dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir. Beləliklə, rəqəmsal transformasiya əmək bazarının gələcəyini formalaşdıran kompleks proses kimi qiymətləndirilir və insan kapitalına əsaslanan yeni inkişaf modelinin zəruriliyini önə çəkir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/305-qlobal-emek-bazarinda-reqemsallasmanin-roluna-nezeri-baxis Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/304 2025-12-19 XİDMƏT SEKTORUNDA RƏQABƏT MÜHİTİNİN FORMALAŞMASINDA MARKETİNQ STRATEGİYALARININ ROLU İsa Əliyev Xidmət sektoru, onları müəyyən edən dörd əsas keyfiyyətlə seçilən sektorun təkliflərinin unikallığı ilə əhəmiyyətli dərəcədə təsirlənmiş rəqabət mühiti ilə xarakterizə olunur. Başlamaq üçün, şirkətin təklif etdiyi xidmətlər mahiyyət etibarilə qeyri-maddidir, yəni istehlakçıların satın almadan əvvəl onları fiziki olaraq yoxlamaq və ya nümunə götürmək imkanı yoxdur. Nəticə etibarı ilə, biznesin reputasiyası və müştərilərindən qazandığı etibar onun bazarda uğur qazanması üçün vacibdir. Xidmət sektorunda rəqabət mühiti əsas rol oynayan marketinq strategiyaları ilə formalaşır və müəyyən edilir. Bu məqalədə bu kontekstdə marketinq strategiyalarının əhəmiyyəti araşdırılmışdır. Bu araşdırmanın nəticələrinə görə, şirkətin bazar mövqeyinə və bazarda rəqabətin ümumi strukturuna marketinq strategiyalarının məqsədyönlü şəkildə hazırlanması və həyata keçirilməsi əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir ki, bu da sadəcə təşviqdən xeyli kənara çıxır. Şirkətlər effektiv marketinq metodlarından istifadə etməklə uzunmüddətli rəqabət üstünlükləri yarada, istehlakçı seçimlərini sadəcə qiymətlərə yönəlmiş qərarlardan uzaqlaşdırmaq üçün yeni sənaye standartları təyin edə bilirlər. Məsələn, mehmanxanada boş otaq və ya istifadə olunmamış məsləhətçi saatı, sonradan saxlanıla və istifadə oluna bilməyəcəyi üçün daimi olaraq itirilən gəlir şansını təmsil edir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, həm dinamik, həm də müştəri yönümlü marketinq fəaliyyətləri təkcə bazarın mövcud vəziyyətinə reaksiya deyil, əksinə, onlar giriş maneələrini, rəqabətin intensivliyini və alıcıların gücünü dəyişdirmək qabiliyyətinə malik olan effektiv proaktiv alətlərdir. Bu, rəqabət tarazlığına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edərək, marketinq strategiyasını xidmət sektorunda uğurun və bazar strukturunun əsas proqnozlaşdırıcısına çevirir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/304-xi-dmet-sektorunda-reqabet-muhi-ti-ni-n-formalasmasinda-marketi-nq-strategi-yalarinin-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/303 2025-12-19 MÜASİR SAHİBKARLIQ EKOSİSTEMİNİN FORMALAŞMASINDA SÜNİ İNTELLEKTİN ROLU Sadiq İsayev Son illərdə Sİ-nin sahibkarlıq sahəsindəki rolu başlıca müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Bir çox təşkilat bu texnologiyaları öz biznes modellərinə inteqrasiya etməyə çalışsa da, bu proses heç də hər zaman tamamilə aydın və risksiz olmur. Süni intellektin tətbiqi zamanı ortaya çıxan etik, hüquqi və sosial məsələlər yeni yanaşmaların və tənzimləmələrin tələb olunduğunu göstərir. Deməli, sistemlərin perspektivləri ilə yanaşı, dayanıqlı bir ekosistem yaratmaq üçün gələcək tədqiqatların, strateji yanaşmaların və müvafiq siyasətlərin formalaşdırılması zəruridir. Müasir sahibkarlıq ekosistemi dinamizmi və kompleksliyi ilə sosial-iqtisadi inkişafın mühüm bir unsurunu təşkil edir. Bu ekosistem müxtəlif aktorların və proseslərin qarşılıqlı təsiri vasitəsilə formalaşır. Onun içində, innovasiya, ticarət, maliyyə və insan resursları kimi elementlər bir araya gələrək təsirli bir sinerji yaradır. Süni intellekt (AI) kimi modern texnologiyalar bu ekosistemin operativliyini artırmaqla yanaşı, onun bütün dövrlərindəki imkanları genişləndirməkdədir. AI-nin tətbiqi ənənəvi iş modelini saxlayaraq, müasir sahibkarlığın dinamik vazifələrini daha səmərəli şəkildə icra etməyə kömək edir. Süni intellektin sahibkarlıq ekosistemindəki rolu məlumatın analiz edilməsindən başlayaraq, qərar qəbul etməyə qədər geniş bir spektri əhatə edir. Məlumatın toplanması və emalı prosesləri, AI modelləri vasitəsilə daha sürətli və dəqiq bir şəkildə həyata keçirilir. Burada analitik alqoritmlərin, öyrənmə sistemlərinin və proqnozlaşdırma texnologiyalarının istifadəsi, müəssisələrin bazar tendensiyalarını daha dərindən anlamasına və birbaşa müştəri ehtiyaclarına uyğunlaşmasına imkan tanıyır. Bu, yalnız resursların səmərəliliyini artırmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda yaradıcı yanaşma və yeniliyə açıq olma qabiliyyətini də inkişaf etdirir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/303-muasi-r-sahi-bkarliq-ekosi-stemi-ni-n-formalasmasinda-suni-i-ntellekti-n-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/302 2025-12-19 RƏQƏMSAL DÖVRDƏ NAXÇIVAN ETNOPEDAQOJİ NÜMUNƏLƏRİNİN GƏNCLƏRİN MƏNƏVİ-ƏXLAQ TƏRBİYƏSİNDƏ ROLU Sərxan Musayev texnologiya həyatımıza sürətlə təsir göstərən əsas vasitələrdəndir. Texnologiya elə bir hal alıb ki, vaxtımızın böyük əksəriyyəti onunla keçir. Gənclər bu texnologiyadan daha çox istifadə edirlər. Texnologiyanın həyatımıza bu qədər nüfuz etməsi, xüsusilə gənc nəslin formalaşmasında yeni çağırışlar yaradır. Gənclər ənənəvi dəyərlər və milli mədəniyyət haqqında bilgiləri daha çox elektron mənbələrdən əldə edir, lakin bu zaman informasiyanın doğruluğu və dəyərlərə təsiri məsələsi ön plana çıxır. Belə bir şəraitdə etnopedaqoji materiallardan istifadə edərək gənclərin milli-mənəvi tərbiyəsinə töhfə vermək vacibdir. Məqalədə etnopedaqoji elementlərin rəqəmsal tədris mühitinə inteqrasiyası gənclərin texnologiyadan istifadəsini daha məqsədyönlü hala gətirə biləcəyindən. Məsələn, interaktiv oyunlar, rəqəmsal nağıllar, virtual muzeylər və digər innovativ yanaşmalar vasitəsilə milli kimlik və mənəvi dəyərlər yeni nəsilə daha cəlbedici formada çatdırıla biləcəyindən, texnologiyadan düzgün istifadə qaydalarından, milli tərbiyə prosesinin müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılmasından danışılır.. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/302-reqemsal-dovrde-naxcivan-etnopedaqoji-numuneleri-ni-n-gencleri-n-menevi-exlaq-terbi-yesi-nde-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/301 2025-12-19 “DA VİNÇİ ŞİFRƏSİ” ROMANINDA ALTERNATİV GERÇƏKLİK VƏ DİNİ MİFİN BƏDİİ REKONSTRUKSİYASI Yeqzar Cəfərli Məqalənin yazılmasında məqsəd Den Braunun “Da Vinçi şifrəsi” romanını alternativ tarix və dini mifin yenidən qurulması baxımından incələməkdir. Bu məqsədə çatmaq niyyət ilə bədii mətnin simvolik, eləcə də dini və tarixi yönləri aydınlaşdırılmış, gerçəklik və illüziya arasındakı sərhədlər üzərində bədii müşahidələr aparılmışdır. Belə ki, ilkin olaraq romanın fakt və fərziyyə yönləri müəyyən olunmuş, sonra əldə olunan yanaşmalar analitik şərhə cəlb edilmişdir. Yazarın bədii mətndə istifadə etdiyi simvollar, həmçinin dini və tarixi məqamlar postmodern estetika daxilində izah edilmişdir. Müəllif romanda fakt və absurdun sərhədlərinin pozulmasını postmodern yöndə oxucuya çatdırmışdır. Romandakı dini simvollar, eləcə də tarixi və alternativ təkliflər oxucuda empirik qeyri-müəyyənlik yaradır. Bundan əlavə, məqalədə postmodern nəzəriyyənin mətnlərarası əlaqə, simulyasiya, dekonstruksiya kimi bədii oyun texnologiyalarından istifadə edilmiş, məqalənin elmi-nəzəri quruluşu gücləndirilmişdir. Yazıçının alternativ gerçəklikdən məqsəd yox, vasitə kimi istifadə etməsi romanın bədii şərhinə töhfə vermişdir. Alternativ gerçəkliyin dini miflə paralel təqdimatı romanın fakt-fərziyyə keçidinin üzərində bir məna, estetik görüntü yaratmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/301-da-vi-nci-si-fresi-romaninda-alternati-v-gercekli-k-ve-di-ni-mi-fi-n-bedi-i-rekonstruksi-yasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/300 2025-12-19 MƏMMƏD ARAZIN POEZİYASINDA ONOMASTİK VAHİDLƏRİN SİMVOLİK İSTİFADƏSİ İnci Qurbanova Məmməd Arazın poeziyasında onomastik vahidlər, coğrafi və insan adları kimi, yalnız identifikasiya vasitələri deyil, həm də şairin dünyagörüşünü, ideologiyasını və milli kimliyini ifadə edən güclü poetik elementlərdir. Məqalə, Arazın əsərlərindəki bu vahidlərin necə bir poetik çərçivəyə daxil olduğunu və onların poeziyanın strukturunda hansı funksiyaları yerinə yetirdiyini araşdırır. Şairin istifadə etdiyi coğrafi adlar, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini və təbii obyektlərini simvolik mənada təqdim edir. Məsələn, "Vətən mənə oğul desə" şeirində şair, Azərbaycanın təbiətini və coğrafiyasını təsvir edərək, vətənə olan dərin məhəbbətini ifadə edir. Arazın əsərlərində Təbriz və Savalan dağları kimi məkanlar, həm coğrafi obyektlər, həm də milli kimliyin simvollarıdır. Eyni zamanda, şair insan adlarını da təkrarlayaraq, həm konkret şəxsiyyətlər, həm də ümumiləşdirilmiş obrazlar yaratmaqla Azərbaycan xalqının mədəni kodlarını əks etdirir. Məmməd Arazın poeziyasında onomastik vahidlər, həm də şairin ideya və fəlsəfi düşüncələrinin əks olunduğu vasitələrdir, beləliklə, dilin və ədəbiyyatın dərin qatlarını ortaya qoyur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/300-memmed-arazin-poezi-yasinda-onomasti-k-vahi-dleri-n-si-mvoli-k-i-sti-fadesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/299 2025-12-19 FEİL ZAMAN FORMALARI İNGİLİS MƏTNLƏRİNDƏ KOHEZİYA VASİTƏSİ KİMİ Birgül Əsədova Mətn koheziyası yazının müxtəlif hissələri arasında məna və struktur əlaqəsini yaradan açar elementlərdən biridir. Məlumdur ki, feil zaman formaları hadisələr arasında ardıcıllığı təmin etməklə məna bütövlüyünü qoruyur və oxucu üçün anlaşıqlığı artırır. Bu məqalə ingilis dilində mətn koheziyasının təmin olunmasında feil zaman formalarının rolunu araşdırır. Araşdırma deskriptiv və analitik metodlarla aparılmış, material olaraq akademik esselər, bədii mətnlər və tələbə yazıları seçilmişdir. Təhlil nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, keçmiş sadə zaman (past simple) forması mətnin ardıcıllığını qorumaqda mühim rol oynayır. Digər tərəfdən, indiki bitmiş zaman (present perfect) forması isə keçmişdə baş vermiş hadisələri indiki vəziyyətlə əlaqələndirərək semantik əlaqəni daha da gücləndirir. Azərbaycan, rus və ingilis müəlliflərinin nəzəri yanaşmalarının müqayisəli təhlili bir daha sübut edir ki, feil zamanlarının məqsədyönlü və kontekstə uyğun istifadəsi mətnin qrammatik və semantik bütövlüyünü təmin edir. Ümumilikdə, feil zamanlarının düzgün istifadəsinin mətnin əlaqəliliyi, ardıcıllığını və oxunaqlılığını artıran əsas qrammatik amillərdən biridir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/299-fei-l-zaman-formalari-i-ngi-li-s-metnleri-nde-kohezi-ya-vasi-tesi-ki-mi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/298 2025-12-19 E-MAİLLƏR VƏ QISA MƏKTUBLARDA NƏZAKƏT İFADƏLƏRİNİN EFFEKTİV TƏRCÜMƏSİ Yasin Babazadə Müasir dövrdə texnologiyanın sürətli inkişafı və qlobal ünsiyyət imkanlarının genişlənməsi emaillər və qısa məktubların əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Bu yazılı ünsiyyət formaları yalnız məlumat mübadiləsi üçün vasitə olmaqla qalmır, həm də müəllifin peşəkarlığını, sosial bilik və ünsiyyət bacarığını göstərən əlamətlər kimi çıxış edir. Düzgün nəzakət ifadələrinin, müraciət formalarının və yekunlaşma ifadələrinin seçimi və tərcüməsi, həm müəllifin qəbul edən tərəf üzərində yaratdığı təəssüratı formalaşdırır, həm də dil və mədəniyyət fərqlərini nəzərə alaraq sosial etiketi qoruyur. Bu tədqiqatın məqsədi e-maillər və qısa məktublarda istifadə olunan nəzakət ifadələrinin ən düzgün və effektiv tərcümə variantlarını müəyyən etmək, sistemləşdirmək və təhlil etməkdir. Araşdırmada müqayisəli metod tətbiq olunaraq ingilis dilindəki mətnlər və onların Azərbaycan dilinə tərcümələri müqayisə edilir, tərcümədə tez-tez rast gəlinən çətinliklər və uğurlu təcrübələr müəyyənləşdirilir. Xüsusi diqqət salamlaşma, müraciət və yekunlaşma ifadələrinə yönəldilir, çünki bu ifadələr yazılı ünsiyyətin nəzakətini qorumaqda əsas rol oynayır və mətnin tonunu, funksionallığını və təsir gücünü artırır. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, nəzakət ifadələrinin düzgün seçimi və tərcüməsi yazılı ünsiyyətin funksionallığını yüksəldir, mətnə uyğun emosional rəng qatır və müəllifin dil biliklərinin və mədəni biliklərinin göstəricisi kimi çıxış edir. Bu araşdırma tətbiqi tərcümə və sosiolinqvistika sahəsinə töhfə verir, həm tərcüməçilər, həm dil müəllimləri, həm də mədəniyyətlərarası ünsiyyət sahəsində fəaliyyət göstərən peşəkarlar üçün praktik məsləhətlər təqdim edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/298-e-mai-ller-ve-qisa-mektublarda-nezaket-i-fadeleri-ni-n-effekti-v-tercumesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/297 2025-12-19 MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİRİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ MİLLİ ÖZÜNÜDƏRK VƏ MAARİFÇİLİK İDEYALARI İlhamə Ağazadə Məqalədə milli özünüdərk, maarifçilik ideyaları Mirzə Ələkbər Sabirin uşaq şeirləri əsasında təhlil edilir. XIX əsrin ikinci yarısından etibarən Azərbaycan ictimai fikir tarixində xalqın taleyi, milli şüur, ana dilinə maraq və milli ideya anlayışları formalaşmağa başlamışdır. Sabir bu inkişaf prosesində klassik ədəbiyyat ənənələrini yaşadan satira ustası kimi çıxış etmiş, həmçinin uşaq poeziyasına misilsiz töhfələr vermişdir. Tədqiqatın məqsədi şairin ana dilinə, təhsilə və maarifçiliyə çağırış ruhlu uşaq şeirlərini milli özünüdərk və azərbaycançılıq ideologiyasının təzahürü kimi qiymətləndirməkdir. “Molla Nəsrəddin”, “Dəbistan”, “Rəhbər”, “Məktəb” və digər nəşrlərdə müntəzəm dərc olunan satirik şeirlər Sabiri xalq arasında məşhur etmişdir. Onun uşaq poeziyası gənc oxucu üçün sadə, aydın və axıcı dildə təqdim olunmuş, milli şüurun formalaşmasına, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin təbliğinə xidmət etmişdir. Məqalədə metod olaraq Sabirin yaradıcılığı, dövrün ictimai-mədəni mühiti, uşaq poeziyasının funksiyaları və milli özünüdərk məsələləri faktoloji materiallar əsasında təsvir olunur və elmi təhlilə cəlb edilir. Sabirin şeirlərindən nümunələr gətirilir və bu nümunələrin ideya-bədii məzmunu şərh edilir. Sabirin milli özünüdərk, maarifçilik, dil, islam və cəmiyyət barədə fikirlərinin, ümumilikdə dünya­görüşünün ideoloji əsaslarının müəyyənləşdirilməsi konseptual-ideoloji yanaşmanın tətbiqinin göstəricisidir. Şairin fikrincə, millət yalnız gənc nəslin elmə yiyələnməsi və maariflənməsi nəticəsində bəlalardan və fəlakətlərdən xilas ola bilər. Beləliklə, M. Ə. Sabirin uşaq poeziyası milli özünüdərk, ana dilinə bağlılıq, maarifçilik və milli şüurun güclənməsi baxımından Azərbaycan ədəbiyyatında əvəzsiz yer tutur və bu gün də aktualdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/297-mi-rze-elekber-sabi-ri-n-usaq-sei-rleri-nde-mi-lli-ozunuderk-ve-maari-fci-li-k-i-deyalari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/296 2025-12-19 MÖVLUD SÜLEYMANLININ “DƏYİRMAN” POVESTİNDƏ ARXETİPİK YADDAŞIN BƏRPASI Əli Həşimov Sevinc Quliyeva Məqalədə Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” povesti tədqiqat obyekti kimi seçilmiş, əsərdə arxetipik yaddaşın bərpası problemi elmi-nəzəri aspektdən araşdırılmışdır. Tədqiqatda fərdi və kollektiv yaddaşın qarşılıqlı əlaqəsi, arxetipik yaddaşın itirilməsi və yenidən dirçəldilməsi prosesi bədii mətn kontekstində təhlil edilir. Povestdə təqdim olunan ikiqütblü və parçalanmış şəxsiyyət modeli tarixi yaddaşda formalaşmış qorxu sindromu ilə əlaqələndirilir və bu sindromun şəxsiyyətin psixoloji bütövlüyünə təsiri açıq şəkildə göstərilir. Məqalədə həmçinin sosial-siyasi gerçəkliklərin insan şüuruna və davranışına təsiri sosial-psixoloji müstəvidə dəyərləndirilir, mifopoetik təfəkkürün tarixi yaddaşın bərpası və ya parçalanmasında oynadığı rol üzə çıxarılır. Müəllif povestdə mifdən bəhrələnmə, simvolik obrazlar və arxetipik motivlər vasitəsilə yaddaşın yenidən qurulması mexanizmini izah edir. Aparılan mühakimələr göstərir ki, “Dəyirman” povesti yaddaş, kimlik və tarixi şüur problemlərinin bədii ifadəsi baxımından mühüm ədəbi nümunədir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/296-movlud-suleymanlinin-deyi-rman-povesti-nde-arxeti-pi-k-yaddasin-berpasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/295 2025-12-19 Əfşarlar imperiyası dövründə Cənubi Qafqazda baş verən siyasi proseslərin P.Q. Butkovun tədqiqatında şərhi Aynurə Əfəndiyeva XVIII əsrin birinci yarısı Cənubi Qafqazın siyasi tarixində son dərəcə mürəkkəb və ziddiyyətli proseslərlə səciyyələnirdi. Səfəvi imperiyasının tənəzzülü bölgədə dərin siyasi boşluq yaratmış, mövcud güc balansını pozmuş və Osmanlı ilə Rusiya imperiyaları arasında nüfuz uğrunda rəqabəti kəskin şəkildə gücləndirmişdi. Məhz belə gərgin və qeyri-sabit şəraitdə hakimiyyətə gələn Nadir şah Əfşar (1736–1747) region daxilində və qonşu imperiyalar müstəvisində dönüş yaradan fiqur kimi formalaşmışdır. Onun həyata keçirdiyi hərbi-siyasi islahatlar, mərkəzləşdirmə siyasəti və genişmiqyaslı yürüşləri həm Cənubi Qafqazın daxili siyasi dinamikasına, həm də daha geniş geosiyasi mühitə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Nadir şahın hərbi kampaniyaları Cənubi Qafqazın siyasi mənzərəsini yenidən formalaşdırmaqda və Osmanlı–Rusiya münasibətlərinin mahiyyətini müəyyən dərəcədə dəyişməkdə həlledici rol oynamışdır. P. Q. Butkovun “1722–1803-cü illər üçün Qafqazın yeni tarixi üçün materiallar” adlı əsəri bu dövrün hadisələrini Nadir şahın daxili idarəçilik modeli və xarici ekspansiya məqsədləri kontekstində hərtərəfli şəkildə təhlil edir. Təqdim olunan araşdırmanın məqsədi Butkovun Nadir şahın hərbi yürüşlərinə dair təsvirlərini və bu yürüşlərin Cənubi Qafqazın siyasi konfiqurasiyasına təsirini elmi baxımdan qiymətləndirmək, onun təsvir etdiyi hadisələrin dövrün real tarixi prosesləri ilə nə dərəcədə uyğun gəldiyini müəyyənləşdirmək və bu məlumatların müasir tarixşünaslıqda necə şərh olunduğunu araşdırmaqdan ibarətdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/295-efsarlar-imperiyasi-dovrunde-cenubi-qafqazda-bas-veren-siyasi-proseslerin-p-q-butkovun-tedqiqatinda-serhi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/292 2026-06-11 ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR İQTİSADİ RAYONUNUN HEYVANDARLIQ SAHƏSİ ÜZRƏ BİOENERJİ POTENSİALININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ Məhluqə Mail qızı Yusifova Şəms Nizami qızı Əlizadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/292-serqi-zengezur-i-qti-sadi-rayonunun-heyvandarliq-sahesi-uzre-bi-oenerji-potensi-alinin-qi-ymetlendi-ri-lmesi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/289 2026-03-17 AĞIR NEFT EMULSİYALARININ REALOJİ MODELLƏRİNİN İŞLƏNİB HAZIRLANMASINDA MÜASİR YANAŞMALAR Həcər Əliyeva {"az":"Ağır neft emulsiyaları yüksək özlülüyə, mürəkkəb quruluşa malikdir ki, bu da geniş texnoloji proseslərdə, əsasən də neftin nəqliyyat və emalında ciddi problemlər yaradır. Bu səbəbdən də neft sənayesində qarşıya çıxan çətinlikləri həll etmək üçün, onların reoloji modelinin qurulması əhəmiyyətli məsələ hesab edilir. Bu proses əsasən emulsiyaların istismarını optimallaşdırmaq üçün nəzərdə tutulur. Məlum olduğu kimi ağır neft emulsiyaları qeyri-nyuton mayelər kimi qeyri-xətti reoloji xüsusiyyətə malikdir. Onların axıcılıq, özlülük kimi xüsusiyyətləri temperatur, təzyiq və emulqatorların təsirindən asılıdır. Bu xüsusiyyətlərin öyrənilməsi optimal reoloji modelin yaradılmasına imkan verir. Dəqiq reoloji modellər vasitəsilə avadanlıqların işini optimallaşdırmaq, aşınmanı azaltmaq və ətraf mühitə təsiri minimuma endirmək mümkündür. Ağır neft emulsiyalarının reoloji modelinin qurulması, iqtisadi və ekoloji səmərəliliyi artırmaqla yanaşı, elmi biliklərin dərinləşməsinə də xidmət edir. Murdaxanlı və Suraxanı neft yataqlarında emal olunan neft də ağır neft emulsiyalarına şamil olunduğu üçün həm neft sənayesində istehsal və nəqlin optimallaşdırılması, həm də elmi araşdırmaların genişləndirilməsi üçün aktualdır. Məqalədə mövcud modellərin parametrlərinin təyin olunma üsulları və tətbiq sahələri izah olunur. Bu modellərin ağır neftin nəqli və emalında istifadə olunmasının üstünlükləri vurğulanır, eyni zamanda çatışmayan cəhətləri də göstərilir. Həmçinin mövcud modellərin tətbiq sahələri və məhdudiyyətləri müqayisə edərək yeni modellərin hazırlanmasının üstünlükləri vurğulanır.","en":"Heavy oil emulsions have high viscosity and complex structure, which creates serious problems in a wide range of technological processes, especially in the transportation and oil processing. Therefore, in order to solve the difficulties arising in the oil industry, to build their rheological model is considered an important issue. This process is mainly intended to optimize the operation of emulsions. As is known, heavy oil emulsions have nonlinear rheological properties as non-Newtonian fluids. Their properties such as fluidity and viscosity depend on the effect of temperature, pressure and emulsifiers. Studying these properties allows creating an optimal rheological model. Through accurate rheological models, it is possible to optimize the operation of equipment, reduce erosion and minimize the impact on the environment. Building a rheological model of heavy oil emulsions not only increases economic and environmental efficiency, but also serves to deepen scientific knowledge. As the oil processed in the Murdakhanli and Surakhani oil fields also applies to heavy oil emulsions, it is actual both for optimizing production and transportation in the oil industry and expanding scientific research. The article explains the methods for determining the parameters of existing models and their application spheres. The advantages of using these models in heavy oil transportation and processing are emphasized, while their shortcomings are also shown. It also emphasizes the advantages of developing new models through comparing the application areas and limitations of existing models.","ru":"Тяжелые нефтяные эмульсии обладают высокой вязкостью и сложной структурой, что создает серьезные проблемы в широком спектре технологических процессов, особенно при транспортировке и переработке нефти. Поэтому для решения возникающих в нефтяной промышленности трудностей построение их реологической модели считается важной задачей. Этот процесс, в основном, направлен на оптимизации работы эмульсий. Как известно, тяжелые нефтяные эмульсии обладают нелинейными реологическими свойствами, являясь неньютоновскими жидкостями. Их свойства, такие как текучесть и вязкость, зависят от влияния температуры, давления и эмульгаторов. Изучение этих свойств позволяет создать оптимальную реологическую модель. Благодаря точным реологическим моделям можно оптимизировать работу оборудования, снизить эрозию и минимизировать воздействие на окружающую среду. Построение реологической модели тяжелых нефтяных эмульсий не только повышает экономическую и экологическую эффективность, но и служит углублению научных знаний. Поскольку нефть, перерабатываемая на месторождениях Мурдаханлы и Сураханы, также относится к тяжелым нефтяным эмульсиям, это актуально как для оптимизации добычи и транспортировки в нефтяной промышленности, так и для расширения научных исследований. В статье изложены методы определения параметров существующих моделей и области их применения. Подчёркиваются преимущества использования этих моделей при транспортировке и переработке тяжёлой нефти, а также их недостатки. Также рассматриваются преимущества разработки новых моделей путём сравнения областей применения и ограничений существующих моделей. "} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-17 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/289-agir-neft-emulsi-yalarinin-realoji-modelleri-ni-n-i-sleni-b-hazirlanmasinda-muasi-r-yanasmalar Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/288 2026-06-11 Azərbaycan Respublikası ilə İsrail Dövləti arasındakı münasibətlərdə siyası-hərbi əməkdaşlığın rolu Ceyhun Səidov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/288-azerbaycan-respublikasi-ile-i-srail-dovleti-arasindaki-munasibetlerde-siyasi-herbi-emekdasligin-rolu Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/287 2026-06-11 Əfşarlar imperiyası dövründə Cənubi Qafqazda baş verən siyasi proseslərin P.Q. Butkovun tədqiqatında şərhi Aynurə Əfəndiyeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/287-efsarlar-imperiyasi-dovrunde-cenubi-qafqazda-bas-veren-siyasi-proseslerin-p-q-butkovun-tedqiqatinda-serhi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/284 2026-03-17 SAHİBKARLIQ FƏALİYYƏTİNİN İDARƏEDİLMƏSİ, RƏQABƏT VƏ İNNOVASİYA AMİLLƏRİ: ELMİ-PRAKTİK YANAŞMA Gunay Həşimova {"az":"Sahibkarlıq müasir iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri kimi dayanıqlı inkişafın təmin edilməsində, rəqabətqabiliyyətli bazar mühitinin formalaşmasında və milli gəlirin artımında mühüm rol oynayır. Məqalənin məqsədi sahibkarlıq fəaliyyətinin iqtisadi və hüquqi mahiyyətini, təşkilati formalarını, rəqabət və risk amillərini, innovasiya sahibkarlığını, qiymət siyasətini, marketinq funksiyalarını və menecment sistemini elmi-nəzəri və praktiki aspektlərdə təhlil etməkdir. Araşdırmada analitik-sintez, müqayisəli təhlil və sistem yanaşması metodlarından istifadə olunmuşdur. Əldə edilən nəticələr göstərir ki, innovasiya yönümlü sahibkarlığın inkişafı, rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsi, KOS-ların maliyyələşmə imkanlarının genişləndirilməsi və rəqəmsal transformasiyanın sürətləndirilməsi Azərbaycan iqtisadiyyatında sahibkarlığın davamlı inkişafı üçün həlledici şərtlərdir. Yekun olaraq, dövlət dəstəyinin gücləndirilməsi, alternativ maliyyələşmə mexanizmlərinin tətbiqi və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarının artırılması sahibkarlığın investisiya cəlbediciliyini yüksəltmək üçün əsas tövsiyələr kimi müəyyənləşdirilmişdir.","en":"Entrepreneurship plays a crucial role in ensuring sustainable development, fostering a competitive market environment, and increasing national income. The aim of this article is to analyze the economic and legal essence of entrepreneurship, its organizational forms, competitive and risk factors, innovation-based activities, pricing policies, marketing functions, and management systems in both theoretical and practical contexts. The study employs analytical-synthesis, comparative analysis, and systemic approaches. Findings reveal that innovation-oriented entrepreneurship, strengthening competitiveness, expanding SME financing opportunities, and accelerating digital transformation are decisive for sustainable entrepreneurial development in Azerbaijan. In conclusion, reinforcing state support, applying alternative financing mechanisms, and improving access to international markets are key recommendations for enhancing the investment attractiveness of entrepreneurship.","ru":"Предпринимательство играет важную роль в обеспечении устойчивого развития, формировании конкурентной рыночной среды и росте национального дохода. Цель статьи — проанализировать экономическую и правовую сущность предпринимательства, его организационные формы, факторы конкуренции и риска, инновационное предпринима-тельство, ценовую политику, функции маркетинга и систему менеджмента в теоретико-практическом аспекте. В исследовании применены методы аналитико-синтетического, сравнительного и системного анализа. Полученные результаты показывают, что развитие инновационного предпринимательства, укрепление конкурентоспособности, расширение возможностей финансирования МСП и ускорение цифровой трансформации являются ключевыми условиями устойчивого развития предпринимательства в Азербайджане. В заключение предлагается усиление государственной поддержки, внедрение альтерна-тивных механизмов финансирования и расширение доступа к международным рынкам как основные рекомендации по повышению инвестиционной привлекательности предприни-мательства"} Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-03-17 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/284-sahi-bkarliq-feali-yyeti-ni-n-i-dareedi-lmesi-reqabet-ve-i-nnovasi-ya-ami-lleri-elmi-prakti-k-yanasma Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/278 2026-06-11 Proton Transfer Dynamics and Hydrogen-Bond Network Topology in (E)-1-(2,3-Dimethoxybenzylidene)-2-phenylhydrazine: An İntegrated Experimental–Theoretical Study Pəri Hüseynova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/278-proton-transfer-dynamics-and-hydrogen-bond-network-topology-in-e-1-2-3-dimethoxybenzylidene-2-phenylhydrazine-an-i-ntegrated-experimental-theoretical-study İngiliscə info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/277 2026-06-11 RƏQƏMSAL ÖDƏNİŞ SİSTEMLƏRİNİN TƏHLİLİ VƏ ONLARIN AZƏRBAYCANIN ELEKTRON TİCARƏT SEKTORUNDA ROLU Vəkil Ələkbərli Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/277-reqemsal-odeni-s-si-stemleri-ni-n-tehli-li-ve-onlarin-azerbaycanin-elektron-ti-caret-sektorunda-rolu Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/275 2026-06-11 MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİRİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ MİLLİ ÖZÜNÜDƏRK VƏ MAARİFÇİLİK İDEYALARI Ağazadə İlhamə Muxtar qızı Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/275-mi-rze-elekber-sabi-ri-n-usaq-sei-rleri-nde-mi-lli-ozunuderk-ve-maari-fci-li-k-i-deyalari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/274 2026-06-11 MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİRİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ MİLLİ ÖZÜNÜDƏRK VƏ MAARİFÇİLİK İDEYALARI Ağazadə İlhamə Muxtar qızı Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/274-mi-rze-elekber-sabi-ri-n-usaq-sei-rleri-nde-mi-lli-ozunuderk-ve-maari-fci-li-k-i-deyalari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/262 2026-06-11 XİDMƏT SEKTORUNDA RƏQABƏT MÜHİTİNİN FORMALAŞMASINDA MARKETİNQ STRATEGİYALARININ ROLU İsa Əliyev Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/262-xi-dmet-sektorunda-reqabet-muhi-ti-ni-n-formalasmasinda-marketi-nq-strategi-yalarinin-rolu Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/261 2026-06-11 FEİL ZAMAN FORMALARI İNGİLİS MƏTNLƏRİNDƏ KOHEZİYA VASİTƏSİ KİMİ Birgül Əsədova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/261-fei-l-zaman-formalari-i-ngi-li-s-metnleri-nde-kohezi-ya-vasi-tesi-ki-mi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/259 2026-06-11 E-KOMMERSİYA PLATFORMALARINDA SÜNİ İNTELLEKTİN AZƏRBAYCANDAKI İSTİFADƏ İMKANLARI Fərid Əzizov Elnur Əliyev Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/259-e-kommersi-ya-platformalarinda-suni-i-ntellekti-n-azerbaycandaki-i-sti-fade-i-mkanlari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/258 2026-06-11 MÖVLUD SÜLEYMANLININ “DƏYİRMAN” POVESTİNDƏ ARXETİPİK YADDAŞIN BƏRPASI Əli Həşimov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/258-movlud-suleymanlinin-deyi-rman-povesti-nde-arxeti-pi-k-yaddasin-berpasi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/257 2025-10-28 AZƏRBAYCANDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİNDƏN İSTİFADƏNİN EKOLOJİ ƏHƏMİYYƏTİ Nicat İmamverdiyev Məqalədə ətraf mühitin çirklənməsinin qarşısının alınması və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə sahəsində bərpa olunan enerji mənbələrinin strateji əhəmiyyəti təhlil edilir. Atmosferə atılan karbon emissiyalarının davamlı artımı son 30 il ərzində temperaturun orta hesabla 1°C yüksəlməsinə səbəb olduğu və gələcək proqnozlara görə 1.5°C limitin aşılmasına gətirib çıxara biləcəyi elmi ədəbiyyat və hesabatlarla təsdiq olunmuşdur. Məqalədə, Beynəlxalq Enerji Agentliyi və IPCC-nin hesabatlarına istinad edilərək, istixana qazlarının azaldılması məqsədilə bərpa olunan enerji nisbətinin artırılmasının elmi əsasları və tətbiq olunma mexanizmləri geniş .kil araşdırılmışdır. Xüsusilə, Azərbaycanın enerji balansında yanacaq əsaslı istehsalın dominatlığının və bərpa olunan enerji mənbələrinin payının aşağı səviyyədə qalmasının səbəbləri – hidroenerji potensialın azalması, infrastrukturun modernləşdirilməsinin gecikməsi və investisiya mühitinin qeyri-kafi olması – analitik yanaşma ilə təhlil edilmişdir. Nəticədə atmosferə atılan tullantıların qlobal emissiyanın 0,12%-ni təşkil etməsi müəyyən edilmişdir. Eyni zamanda, dövlətin təşviqedici siyasəti, vergi güzəştləri, yaşıl subsidiyalar və innovativ texnoloji həllərin tətbiqi yolu ilə yaşıl enerjiyə keçidin sürətləndirilməsi perspektivləri təhlil edilmiş və gələcək fəaliyyət istiqamətləri haqqında tövsiyələr verilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/257-azerbaycanda-berpa-olunan-enerji-menbeleri-nden-i-sti-fadeni-n-ekoloji-ehemi-yyeti Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/255 2025-10-28 МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ОБУЧЕНИЮ ГРУПП ДЕТЕЙ С РАЗЛИЧНЫМИ ТИПАМИ ОВЗ В УСЛОВИЯХ ИНКЛЮЗИВНОГО ОБРАЗОВАНИЯ РЕСПУБЛИКИ АЗЕРБАЙДЖАН Анар Наджмеддинли Ввиду возрастающей значимости инклюзивного образования как приоритетного направления образовательной политики, данная статья посвящена исследованию методологических подходов к обучению групп детей с различными типами ограниченных возможностей здоровья в условиях инклюзивного образования в Азербайджане. В работе ставится исследовательский вопрос о том, какие именно методологические подходы, адаптированные к различным типам ограниченных возможностей здоровья, демонстрируют наибольшую эффективность в обеспечении качественного инклюзивного образования для детей школьного возраста в контексте общего образовательного пространства. Целью исследования является систематизация и теоретическое обоснование методологических подходов, обеспечивающих эффективную интеграцию детей с ограниченными возможностями здоровья в общеобразовательное пространство. Задачи исследования включают анализ нормативно-правовой базы, выявление и классификацию существующих методологических подходов, оценку их применимости и разработку теоретической модели дифференцированного обучения. В качестве методов в ходе исследования были проведены анализ научной литературы, нормативно-правовых документов, системный и сравнительный анализ. Результаты исследования заключаются в выявлении индивидуальных стратегий обучения детей с ограниченными возможностями здоровья в рамках инклюзивной образовательной среды Республики Азербайджан. Проведенный в исследовании анализ существующей практики и научных публикаций в области специальной педагогики и инклюзивного образования позволил разработать классификацию, основанную на нозологическом принципе с учетом специфики образовательных потребностей каждой группы детей с ограниченными возможностями здоровья. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/255- Rusca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/254 2026-06-11 “Da Vinçi şifrəsi” romanında alternativ gerçəklik və dini mifin bədii rekonstruksiyası Yeqzar Cəfərli Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/254-da-vinci-sifresi-romaninda-alternativ-gerceklik-ve-dini-mifin-bedii-rekonstruksiyasi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/252 2025-10-28 İQLİM DƏYİŞKƏNLİYİNİN QIZILAĞAC MİLLİ PARKINDA MÜHAFİZƏ OLUNAN QAZKİMİLƏR DƏSTƏSİNİN NADİR NÜMAYƏNDƏLƏRİNƏ TƏSİRLƏRİ Akif Ağbabali Ramil Həsənov Məqalədə Qızılağac Milli Parkında yayılmış nadir qazkimilər (Anseriformes) dəstəsinin nümayəndələrinə iqlim dəyişkənliyinin təsirləri və bu təsirlərin Milli Parkın bioloji müxtəlifliyinin azalmasında rolu araşdırılmış və təhlil edilmişdir. Qızılağac Milli Parkı respublikamızda qazkimilər dəstəsinin əsas yaşayış yeridir və mühüm miqrasiya maşrutunun üzərində yerləşdiyi üçün əhəmiyyətlidir. Burada dəstənin respublikamızda yayılmış bütün növlərinə rast gəlinir ki, onlardan 10 növ Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabının III nəşrinə daxil edilmişdir. Ədəbiyyat məlumatlarının və tərəfimizdən tədqiqat obyektində aparılan çöl monitorinq işlərinin nəticəsində bu növlərin ərazidə müxtəlif illərdə sayı öyrənilmiş və nəticədə azalmaların olduğu müşahidə edilmişdir. İqlim dəyişkənliyinin ayrı ayrı növlərə və ümumilikdə dəstənin nümayəndələrinə təsirləri qeyd olunmuşdur. Məqalədə həmçinin iqlim dəyişkənliyinin və digər amillərin (biogen, abiogen və antropogen) sinergizim əlaqələri də təhlil edilmiş və dəstənin nümayəndələrinə təsirlər araşdırılmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/252-i-qli-m-deyi-skenli-yi-ni-n-qizilagac-mi-lli-parkinda-muhafi-ze-olunan-qazki-mi-ler-destesi-ni-n-nadi-r-numayendeleri-ne-tesi-rleri Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/251 2025-10-28 MƏRKƏZİ ARAN İQTİSADİ RAYONUNDA KƏND MƏSKUNLAŞMASININ MÜASİR İNKİŞAF MEYİLLƏRİ Seyidnisə Əliyeva Kənd məskunlaşması ölkənin bütün regionlarını əhatə edir, əhalinin də yarıya qədəri bu məntəqələrdə yaşayır. Kəndlərin yerləşməsində su ehtiyatlarının olduğu ərazilərə yaxınlıq mühüm rol oynayır. Ona görə ki, düzənlik və dağətəyi ərazilərdə əkinçilik yalnız suvarma şəraitində mümkün olur. Kür-Araz ovalığının mərkəzi və qərb hissələrini tutan Mərkəzi Aran iqtisadi rayonunda da kənd məskunlaşmasının əhəmiyyəti böyükdür. İqtisadi rayona daxil olan inzibati rayonlarda əhalinin əsas hissəsi kəndlərdə məskunlaşır. Kənd yaşayış məntəqələrinin sayının çox olması ilə əlaqədar iqtisadi rayon ölkənin ən mühüm kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal edilən regionlarından biridir. Son vaxtlarda kənd əhalisi arasında təbii artımın aşağı düşməsi onun sayının artımının da azalmasına gətirib çıxarmışdır. Kəndlərdə məskunlaşan əhalinin sosial-mədəni ehtiyaclarının ödənilməsi, onların iş yerləri ilə təminatı, həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi vacib vəzifələr kimi qarşıda durur. Məqalədə iqtisadi rayonda kənd məskunlaşmasının müasir vəziyyəti, onun nizamlanması yolları, kəndlərin inkişaf problemləri tədqiq olunur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/251-merkezi-aran-i-qti-sadi-rayonunda-kend-meskunlasmasinin-muasi-r-i-nki-saf-meyi-lleri Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/250 2025-09-26 AGI-GESE2 SİSTEMİNDƏ FAZA TARAZLIQLARI N.Bayramova İ.Hüseynova T.Əliyev AgI–GeSe2 sistemində faza tarazlıqları differensial termiki analiz və rentgenfaza analizi üsulları ilə təcrübi tədqiq edilmiş, onun T-x faza diaqramı qurulmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, sistem kvazibinardır və evtektik tipə aiddir. Evtektika 10 mol GeSe2 tərkibə malik olub, 535 temperaturda kristallaşır. Alınmış nəticələr Ag2Se-AgI-GeSe2 qatılıq üçbucağının müstəqil kvaziüçlü sistem olmasını göstərir və onun tədqiqini optimal planlaşdırmağa imkan yaradır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-09-26 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/250-agi-gese2-si-stemi-nde-faza-tarazliqlari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/249 2025-10-28 QARADƏRƏÇAY DƏRƏSİNİN EKOCOĞRAFİ ŞƏRAİTİ Etiqat Bektaşi Türkanə Əliyeva Məqalədə Naxçıvanın hidrologiyasının öyrənilməsində ən vacib sahələrdən biri olan Qaradərəçay hövzəsinə toxunulmuşdur. Qaradərəçay Respublikada ən az öyrənilən hidroloji obyektlərdən biridir. Məqalədə N.S. Bababəylinin 2011- ci ildə apardığı tədqiqatlar daha da genişləndirərək müəlliflər tərəfindən işlənmişdir. Müəlliflər çay hövzəsinin hidroloji parametrlərini, su ehtiyatlarının miqdar və keyfiyyət göstəricilərini, o cümlədən təbii və antropogen təsirlərin ekosistemə olan mənfi təsirlərini müəyyən etmişlər. Məqalədə Qaradərəçay hövzəsində əhalinin köç etməsinin əsas səbəblərinə toxunulmuş, bu prosesin əsasən su çatışmazlığı, torpaq eroziyası, sel təhlükəsi və ümumi ekoloji gərginliklə bağlı olduğu vurğulanmışdır. Əhalinin regiondan köçünün qarşısını almaq üçün suvarma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, torpaqların meliorasiyası, ekoloji mühitin sabitləşdirilməsi və iqtisadi inkişafı təşviq edən tədbirlər planı təqdim olunmuşdur. Məqalədə Qaradərəçay hövzəsinin ekoloji vəziyyətini qiymətləndirmək və bu dəyişikliyi yaradan səbəbləri müəyyən etməklə onları aradan qaldırılması səbəblərini göstərməkdən ibarətdir. Hövzədə olan sel ocaqlarının müəyyənləşdirilməsi və onlara qarşı mübarizə tədbirlərinin görülməsi, ekoloji vəziyyətin gərginləşməsinə səbəb olan antropogen amillərə müvafiq orqanların diqqətini çəkməkdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/249-qaraderecay-deresi-ni-n-ekocografi-serai-ti Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/248 2025-10-28 BAKI TƏŞƏBBÜS QRUPU VƏ DEOKOLONİAL SİYASƏT: FRANSA VƏ QƏRB KOLONİALİZMİNƏ QARŞI YENİ GEOSİYASİ HƏRƏKAT Mahammad Cəbrayilov XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlər sistemində güc münasibətlərinin transformasiyası və postkolonial dövlətlərin beynəlxalq sistemdə bərabər söz sahibi olmaq istəyi, dekolonial siyasətin aktuallaşmasına səbəb olmuşdur. Bu kontekstdə Azərbaycan Respublikasının təşəbbüsü ilə yaradılan Bakı Təşəbbüs Qrupu (BTQ), neokolonializmə qarşı beynəlxalq müstəvidə formalaşan yeni hərəkat kimi dəyərləndirilə bilər. Məqalənin məqsədi BTQ-nin yaranma zərurətini, fəaliyyət istiqamətlərini və Azərbaycanın Fransa və digər Qərb güclərinin kolonial siyasətlərinə qarşı irəli sürdüyü geosiyasi mövqeni təhlil etməkdir. Tədqiqatda normativ-siyasi analiz və postkolonial yanaşma əsas metodoloji çərçivə kimi istifadə edilmiş, BTQ-nin yalnız siyasi deyil, həm də mədəni və diplomatik platforma funksiyası kontekstində araşdırması aparılmışdır. Analiz zamanı BTQ-nin müxtəlif beynəlxalq forumlarda kolonial irsə qarşı çıxış etdiyi, eyni zamanda postkolonial ölkələr arasında əməkdaşlıq mexanizmləri qurduğu müəyyənləşdirilmişdir. Araşdırmanın nəticələrinə əsasən, BTQ yalnız regional təşəbbüs deyil, həm də beynəlxalq sistemdə ədalət, suverenlik və bərabərlik kimi prinsipləri müdafiə edən normativ platforma funksiyası daşıyır. Nəticə olaraq, məqalə göstərir ki, Azərbaycan dekolonial siyasəti vasitəsilə qlobal güc strukturunda yeni aktor kimi çıxış etməkdədir və BTQ bu prosesin əsas vasitələrindən birinə çevrilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/248-baki-tesebbus-qrupu-ve-deokoloni-al-si-yaset-fransa-ve-qerb-koloni-ali-zmi-ne-qarsi-yeni-geosi-yasi-herekat Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/247 2025-10-28 THE İMPORTANT ROLE OF PROBABİLİTY THEORY AND MATHEMATİCAL STATİCS İN THE DEVELOPMENT OF FİNANCİAL AND İNVESMENT ANALYSİS Rahima Sadigova This article examines the importance of probability theory and mathematical statistics in financial and investment analysis. Probability theory supports financial decision-making under uncertainty, determines the risk-return relationship of assets, and is applied in approaches such as Markowitz portfolio theory and the Black-Scholes model. Mathematical statistics, on the other hand, play an important role in the analysis, forecasting, and risk management of financial markets. Models such as ARIMA, GARCH, and VAR are used to analyze market volatility. Probability theory and statistical methods play a key role in risk management, with the VAR method in particular being widely used. Consequently, research and development in these areas ensures that financial decisions are more accurate and effective. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/247-the-i-mportant-role-of-probabi-li-ty-theory-and-mathemati-cal-stati-cs-i-n-the-development-of-fi-nanci-al-and-i-nvesment-analysi-s İngilis info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/246 2025-10-28 AZƏRBAYCAN VƏ ÇİN ARASINDA TİCARƏT ƏLAQƏLƏRİ VƏ ONUN İNKIŞAF PERSPEKTİVLƏRİ Xəyyam Cavadzadə Tədqiqatın məqsədi – Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında ticarət əlaqələrınin tarixini, onun mövcud vəziyyətini araşdırmaq, bu sahədə hər iki ölkə tərəfindən dəstəklənən “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin ölkəmiz üçün faydalılığını və ticarət əlaqələrinin inkişaf perspektivlərini təhlil etməkdir. Tədqiqatın metedologiyası – tədqiqat zamanı elmi abstraksiya, sistemli analiz, sistemli yanaşma, müqayisəli təhlil, məntiqi ümumiləşdirmə, cədvəl kimi tədqiqat metodlarından istifadə edilmişdir. Tədqiqatın tədbiqi əhəmiyyəti – “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünü Azərbaycanın ticarət-iqtisadi maraqları aspektindən araşdıran elmi-tədqiqat işlərinin məhdud sayda olması tədqiqatın tədbiqi əhəmiyyətini müəyyən edir. Azərbaycanın Çin ilə əlaqələrinin genişləndirilməsi ölkəmizin yeni tarixi yüksəlişi mərhələsində müasir inkişafın təmin edilməsinə təkan verə və ticarət dövriyyəsinin həcminin artırılmasını təmin edə bilər. Tədqiqatın nəticələri – Azərbaycan–Çin ticarət əlaqələri, eləcə də “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü Azərbaycan prizmasından strateji cəhətdən təhlil edilmişdir. Tədqiqatda əldə edilən nəticələr Azərbaycanın Çin ilə əlaqələrinin tədqiqi ilə məşğul olan şəxslərin və geniş ictimaiyyətin məlumatlılığını artırmağa, bu əlaqələrin əhəmiyyətini təbliğ etməyə və nəticədə ölkələrimiz arasında ticarət dövriyyəsinin həcminin artırılmasında stimul yarada bilər. Tədqiqatın elmi yeniliyi – İlk dəfə olaraq müxtəlif təhlil metodlarından və ən son statistik məlimatlardan istifadə etməklə Azərbaycan–Çin ticarət əlaqələri, o cümlədən “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsündə ölkəmizin iştirakının inkişaf perspektivləri araşdırılmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/246-azerbaycan-ve-ci-n-arasinda-ti-caret-elaqeleri-ve-onun-i-nkisaf-perspekti-vleri Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/242 2025-10-28 POST MÜNAQIŞƏ DÖVRÜ: AZƏRBAYCANIN YARATDIĞI YENI GEOSIYASI REALLIQLAR Nazlı Yaqubova 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan regionunda yeni geosiyasi reallıq formalaşdırılıb. Qarabağın azad edilməsi ilə ölkə ərazisini bərpa etmiş, Cənubi Qafqazda güc balansını dəyişmiş və regional təsirdə əsas söz sahibinə çevrilmişdir. Post-munaqişə dövründə Azərbaycanın əsas prioritetləri sülhün bərqərar edilməsi, təhlükəsizliyin idarə edilməsi, iqtisadi inkişafın gücləndirilməsi və büyük qayıdışın təmin edilməsi olmuşdur. Sonrakı proseslərdə Azərbaycan qalib ölkə olaraq istənilən masada şərtləri diqtə edən tərəf olmuşdur. Paraflama sazişi də Azərbaycan diplomatiyasının növbəti hədəfidir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/242-post-munaqise-dovru-azerbaycanin-yaratdigi-yeni-geosiyasi-realliqlar Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/240 2025-10-28 SÜNİ İNTELLEKT ƏSRİNDƏ RƏQƏMSAL KONSTİTUSİONALİZM VƏ AZƏRBAYCANDA KONSTİTUSİYA NƏZARƏTİ İlqar Məmmədli IV Sənaye İnqilabının çağırışları, süni intellekt əsrinin günbəgün sürətlə irəliləyən innovativləri ilə ayaqlaşmaq məqsədilə ölkələrin rəqəmsallaşma səyləri köklü dəyişikliklərə qapı açır. Bu yeniliklərin fonunda konstitusiya nəzarətinin ənənəvi analoq qaydada qalması mümkün deyil. Bu dəyişikliklər və yeniliklər, süni intellekt texnologiyaları ilə bağlı inkişaflar dövlətlərin “ağıllı konstitusiya” anlayışına doğru irəliləməsinə zəmin yaradır. Fəlsəfi, sosioloji və hüquqi aspektlərin vasitəçilik etdiyi konstitusiya dəyərləri ümumbəşəri və çoxölçülü kateqoriyadır. Bu dəyərlər ictimai münasibətlərin subyektlərinin həyatının bütün sferalarını və səviyyələrini əhatə edir və bu subyektlər üçün onlar arasındakı münasibətlərin xarakterini müəyyən edən göstərici kimi çıxış edir. Konstitusiya nəzarəti Azərbaycan Respublikasının, ümumiyyətlə istənilən müasir demokratik dövlətin konstitusiya quruluşunun bütöv sisteminin ayrılmaz hissəsidir. Bu hüquq institutu dövlətin əsas Qanununun hüquqi müdafiəsinin həyata keçirilməsinin səmərəli yolu kimi xidmət edir, vətəndaşların konstitusiya hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi mexanizminin mühüm tərkib hissəsidir. Bu hüquq institutunun unikallığını onunla izah edə bilərik ki o, bütövlükdə dövlətin qanun vəziyyətinin qorunub saxlanılmasında xüsusi rol oynayır. Məqalənin əsas məqsədi süni intellekt və rəqəmsallaşma dövründə konstitusionalizmin yeni formalarını araşdırmaq, Azərbaycan nümunəsində konstitusiya nəzarətinin rəqəmsal transformasiya kontekstində təhlilini aparmaqdır. Burada müəllif ənənəvi analoq əsaslı konstitusiya nəzarətinin artıq kifayət etmədiyini və “ağıllı konstitusiya” yanaşmasına keçidin zərurətini əsaslandırmağa çalışır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/240-suni-i-ntellekt-esri-nde-reqemsal-konsti-tusi-onali-zm-ve-azerbaycanda-konsti-tusi-ya-nezareti Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/239 2025-10-28 SOSİAL SİYASƏTİN İNKİŞAFINDA YENİ BİR SAHƏ: KÖNÜLLÜLÜK Aynur Əliyeva Könüllülük xidməti sosial tərəqqinin mühüm simvolu, əsas sosial dəyərlərinin həyata keçirilməsinin mühüm tərkib hissəsi olduğu üçün müvafiq mövzu müasir dövrdə aktual əhəmiyyət kəsb edir. Məqalədə könüllü xidmətin mühüm xüsusiyyətləri, sosial siyasətin inkişafında könüllü xidmətin rolu kimi məsələlər aydınlaşdırlmışdır. Bu məqalənin əsas məqsədi könüllülüyün sosial siyasətin inkişafında rolunu araşdırmaq, onun cəmiyyətə və sosial rifaha təsirini dəyərləndirməkdir. Könüllülüyün mühüm xüsusiyyətləri, könüllük metodları, könüllülüyün sosial-iqtisadi inkişafa töhfəsi barədə məlumat vermək və sosial siyasətin inkişafında könüllülüyün oynadığı rolu izah etmək məqalənin əsas vəzifələrindəndir. Məqalədə analitik, müqayisəli, sosioloji, tarixi və normativ-hüquqi metodlardan istifadə olunub. Analitik metod vasitəsilə könüllülüyün sosial siyasətə təsiri təhlil olunub, müqayisəli metodla müxtəlif təşkilatlarda könüllülük fəaliyyəti müqayisə edilib, sosioloji metod vasitəsilə könüllülüyün cəmiyyətə təsiri və sosial rifahla əlaqəsi araşdırılıb, tarixi metodla könüllülüyün inkişafı və tarixi nəzərdən keçirilib, normativ-hüquqi metod vasitəsilə “Könüllü fəaliyyət haqqında” qanun və digər hüquqi sənədlər təhlil edilib. Sosial problemlərin həlli üçün müvafiq təşkilat və müəssisələr könüllülərlə əməkdaşlıq etməli, sosial sahə üzrə mühüm işlərin görülməsində könüllülərin fəal dəstəyindən istfadə etməlidirlər. Könüllülər sektoru sosial innovasiyalar və dəyişikliklər üçün katalizator rolunu oynamalı, sosial məsələləri yeni üsullarla aktiv və effektiv şəkildə həll etməli, birgə idarəçiliyin subyekti kimi müxtəlif sektorlarla əməkdaşlıq və həmrəylik içində işləməyi bacarmalıdır Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/239-sosi-al-si-yaseti-n-i-nki-safinda-yeni-bi-r-sahe-konulluluk Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/237 2025-10-28 ERMƏNİLƏRİN XARİCİ ÖLKƏLƏRDƏN QƏRBİ AZƏRBAYCAN ƏRAZİSİNƏ KÖÇÜRÜLMƏSİ: SƏBƏBLƏR, NƏTİCƏLƏR Məleykə Mahmudova Məqalədə SSRİ rəhbərliyinin xristian erməni əhalisini xarici ölkələrdən Cənubi Qafqaza köçürməsi və bu əhalinin Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan) əsasən hansı ərazilərinə yerləşdirilməsi işıqlandırılmışdır. Bu sahədə Sovet rəhbərliyinin erməni din xadimləri və xaricdə olan erməni diaspor nümayəndəliri ilə apardığı danışıqlar, Sovet rəhbərliyi və erməni din xadimləri və diasporunun xaricdən köçürülən erməni əhalisinə verdiyi vədlər haqqında olan məlumatlar verılmışdır. Həmçinin bu məqalədə Sovet Rusiyasının mövcud olduğu dövrdə erməni əhalisinin köçürülməsi haqqında verdiyi qərarların sonradan Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşayan yerli azərbaycanlıların siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyatına təsiri haqqında məlumatlar öz əksini tapmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/237-ermeni-leri-n-xari-ci-olkelerden-qerbi-azerbaycan-erazi-si-ne-kocurulmesi-sebebler-neti-celer Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/236 2025-10-28 MÜASIR QƏRB KONSEPSIYALARINDA VƏTƏNDAŞ CƏMIYYƏTI: LIBERAL DEMOKRATIYA VƏ QLOBALLAŞMA KONTEKSTINDƏ Mehriban Babaxanova Məqalə vətəndaş cəmiyyətinin konseptual əsaslarının və onun müasir dünyada rolunun təhlilinə həsr edilmişdir. Ümumi məlumat: Tədqiqat vətəndaş cəmiyyətinin tarixi inkişaf mərhələlərini və bu anlayışın formalaşmasına təsir göstərən hüquqi, fəlsəfi və sosial-iqtisadi amilləri araşdırır. Məqsəd vətəndaş cəmiyyətinin demokratik dövlətin və hüquqi sistemin ayrılmaz hissəsi olduğunu göstərməkdir. Metodlar: Araşdırmada müqayisəli-hüquqi analiz, tarixi yanaşma və mənbələrin sistemləşdirilməsi üsulları tətbiq edilmişdir. Əldə olunan nəticələr: Nəticələr göstərir ki, vətəndaş cəmiyyəti insan hüquqlarının qorunması, qanunun aliliyinin təmin edilməsi və sosial həmrəyliyin gücləndirilməsi üçün mühüm mexanizmdir. Liberal demokratiya şəraitində bu institut dövlətin funksiyalarını tamamlayır və ictimai iştirakçılığı artırır. Yekun nəticə: Qloballaşma dövründə vətəndaş cəmiyyəti yalnız milli sərhədlərdə deyil, beynəlxalq səviyyədə də hüquq və demokratiya dəyərlərinin qorunmasında əsas amil kimi çıxış edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/236-muasir-qerb-konsepsiyalarinda-vetendas-cemiyyeti-liberal-demokratiya-ve-qloballasma-kontekstinde Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/232 2025-09-28 NANOHİSSƏCİKLƏR FİZİKASININ TƏDRİSİNİN METODOLOGİYASI Seyfəddin Cəfərov Tədqiqatın həllinə yönəlmiş problemin fundamental tərəfi nanotexnologiyaların praktiki fəaliyyətin müxtəlif sahələrində geniş miqyasda tətbiqinə cəmiyyətin ehtiyaclarını ödəmək üçün tədris prosesinin yenidən istiqamətləndirilməsidir. Bu ümumtəhsil və ali təhsil müəssisələrində nanotexnologiyaların, təhsilin informasiyalaşdırılması və kompüterləşdirilməsinin əldə edilmiş səviyyəsi ilə bilavasitə əlaqədardır. Nanoobyektlərin modelləşdirilməsi və vizuallaşdırılması üçün bəzi kompüter proqramlarından istifadə variantları təklif olunur. Beləliklə, aparıcı ixtisaslaşdırılmış universitetlərin kadr və resurslarının cəmləşdirilməsi mexanizmlərindən biri kimi nanoobyektlərin modelləşdirilməsi, proqramlarının hazırlanması və istifadəsi, həmçinin kollektiv istifadə üçün nanotexnologiya mərkəzlərinin yaradılması perspektivlidir. Nanosənaye infrastrukturunun kadr və informasiya-analitik komponentlərinin formalaşdırılması universitet mərkəzlərinin vəzifələrindən biridir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-09-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/232-nanohi-sseci-kler-fi-zi-kasinin-tedri-si-ni-n-metodologi-yasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/231 2025-10-28 ƏLAQƏLİ VERİLƏNLƏR BAZALARI Əli Səbzəliyev Verilənlər bazaları müasir kompüter sistemlərində məlumatların saxlanması və idarə edilməsi üçün istifadə olunur. Məlumat bazaları həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrində iştirak edir: təhsil müəssisələrində, biznes və ya istehsalın idarə edilməsində, bank işində, elmi, mühəndislik və tibbi problemlərin həllində. Verilənlər bazaları böyük həcmli verilənləri mütəşəkkil və səmərəli şəkildə idarə etmək zərurətindən yaranmışdır. Metaverilənlər verilənlərin xüsusiyyətlərini və məlumatları birləşdirən əlaqələr toplusunu ehtiva edir. Məsələn, metaverilən hər bir məlumat elementinin adını, dəyərlərin növünü (rəqəm, tarix və ya mətn) saxlayır. Beləliklə, metaverilən verilənlər bazasında verilənlərin daha dolğun təsvirini təqdim edir. Metaverilən tərifini nəzərə alsaq, verilənlər bazası “özünü təsvir edən məlumat toplusu” kimi müəyyən edilə bilər. Məqalədə verilənlər bazası ilə inteqrasiya üsullarını araşdırmaq, verilənlərin emalı və saxlanmasını sürətləndirmək üçün onun sxeminin və sorğularının optimallaşdırılması ilə əlaqəli verilənlər bazasından verilənlərin NoSQL tipli verilənlər bazası formatına çevrilməsi üçün rəsmiləşdirilmiş üsullar toplusunun hazırlanmasından bəhs edilir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/231-elaqeli-veri-lenler-bazalari Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/230 2025-10-28 ВЛИЯНИЕ РАЗВИТИЯ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА НА ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ СТРАНЫ. Гюльзар Исмаилзаде В данной статье всесторонне исследуется влияние развития человеческого капитала на экономический рост страны. Под человеческим капиталом понимаются совокупность знаний, умений, профессиональных навыков, уровня образования и состояния здоровья населения, а также их способность к инновациям и обучению. Современные экономические теории, включая модели эндогенного роста (Лукас, Ромер), подчёркивают, что человеческий капитал является одним из ключевых факторов устойчивого и долгосрочного экономического развития. На основе теоретического анализа и эмпирических данных из различных стран мира, включая развивающиеся и развитые экономики, в статье демонстрируется, что инвестиции в образование и здравоохранение значительно повышают производительность труда, способствуют внедрению новых технологий и стимулируют инновационную активность. Особое внимание уделено странам с переходной экономикой, включая Азербайджан, где развитие человеческого капитала может стать основой экономического прогресса. В работе также представлены рекомендации по формированию эффективной государственной политики в этой сфере. Результаты исследования показывают наличие прямой и сильной взаимосвязи между уровнем человеческого капитала и темпами экономического роста. Таким образом, инвестиции в человеческий капитал должны рассматриваться не только как социальная, но и как стратегически важная экономическая задача для обеспечения устойчивого развития. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/230- Rusca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/228 2025-10-28 ƏLAVƏ TƏHSİLDƏ KEYFİYYƏTİN ARTRILMASINA MÜASİR YANAŞMA¬LAR Polad Mədədov Nizami Quliyev Təhsilin məzmununun yeniləşməsi, təlimdə yeni metod və texnologiyaların, dünya təhsil standartlarının tətbiqini, yeni informasiya, tədris elmi-metodiki təminatların hazırlığını nəzərə alaraq, ixtisasartırma və yenidənhazırlanma təhsil sisteminə münasibət yeniləşməli, bu məqsədlə həm təhsil sisteminin rəhbər orqanları, həm də pedaqoji işçilərin fasiləsiz təhsilinin həyata keçirilməsinə diqqət artırılmalı, qarşıya çıxan problemlər birgə həll edilməlidir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/228-elave-tehsi-lde-keyfi-yyeti-n-artrilmasina-muasi-r-yanasma-lar Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/227 2025-10-28 KİÇİKYAŞLI MƏKTƏBLİLƏRİN İDRAK FƏALİYYƏTİNDƏ ZEHNİ ƏMƏLİYYATIN MƏRHƏLƏLƏRİ Lalə Bayramova Məqalədə sübut edilir ki, bütün iş prosesində inkişafetdirici təlim sisteminin quruluşunu təçkil edən amilləri nəzərdən keçirərkən, müəllimin şəxsi yanaşmasını nümayiş etdirməsi, innovativ konsepsi¬yaları, tədris proqramlarını, universal metodiki vəsaitləri, eləcə də inkişafetdirici təlim üzrə cari dərslikləri təhlil edilməsi səmərəli olardı. Fikrimizcə, problemli təlim nəzəriyyəsinin inkişafının müasir mərhələsinin özəlliyi ondan ibarətdir ki, o, təkcə şagirdlərin qarşısına problem qoyaraq təlimin fəallaşdırılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Düşüncə psixologiyasına dair müasir biliklər bizə yalnız şagirdin qarşısında problem qoymağa deyil, həm də bu problemin həllini idarə etməyə imkan verən şərait yaratmalıdır. Məqalə tədqiqatçı – alimlərlə bərabər, praktik müəllimlər üçün də faydalı ola bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/227-ki-ci-kyasli-mektebli-leri-n-i-drak-feali-yyeti-nde-zehni-emeli-yyatin-merheleleri Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/225 2025-09-26 ALİ TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ QƏRAR QƏBUL ETMƏ PROSESLƏRİNDƏ STRATEJİ MƏLUMAT ANALİZİNİN TƏTBİQİ Taleh Xəlilov Müasir dövrdə ali təhsil müəssisələrinin idarə olunması prosesində qərar qəbuletmə mexanizmləri getdikcə daha mürəkkəb xarakter alır. Qlobal rəqabət, əmək bazarının dəyişən tələbləri, rəqəmsal transformasiya və beynəlxalq keyfiyyət standartları ali təhsildə strateji yanaşmaların zəruriliyini artırır. Bu baxımdan, strateji məlumat analizinin tətbiqi ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Strateji məlumat analizi tələbə qəbulu, tədris proqramlarının səmərəliliyi, maliyyə idarəetməsi, kadr siyasəti və rəqəmsal tədris platformalarının nəticəliliyi kimi sahələrdə qərarların daha obyektiv, elmi əsaslı və uzunmüddətli inkişaf hədəflərinə uyğun qəbul edilməsinə şərait yaradır. Qərar qəbuletmə proseslərində strateji məlumat analizi problemin müəyyənləşdirilməsi, alternativlərin hazırlanması, qiymətləndirilməsi və həyata keçirilməsi mərhələlərində tətbiq olunur. SWOT və PEST analizləri, KPI göstəriciləri, Business Intelligence (BI) sistemləri və proqnozlaşdırıcı analitika kimi metodlar ali təhsil müəssisələrində məlumat əsaslı idarəetmənin effektivliyini artırır. Bununla yanaşı, məlumatların natamamlığı, maliyyə və texniki imkanların məhdudluğu, kadrların analitik bacarıqlarının yetərsizliyi kimi problemlər strateji məlumat analizinin tətbiqində çətinliklər yaradır. Nəticə olaraq, strateji məlumat analizinin ali təhsil müəssisələrində tətbiqi idarəetmə proseslərinin şəffaflığını və səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, universitetlərin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini də gücləndirir. Gələcəkdə böyük məlumatların (Big Data) və süni intellekt texnologiyalarının geniş tətbiqi bu proseslərin keyfiyyətini daha da yüksəldəcəkdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-09-26 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/225-ali-tehsi-l-muessi-seleri-nde-qerar-qebul-etme-prosesleri-nde-strateji-melumat-anali-zi-ni-n-tetbi-qi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/224 2025-09-26 FRANSIZ VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ İNDİKİ ZAMANIN STRUKTUR-QRAMMATİK XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ DAİR BƏZI QEYDLƏR (BİR SIRA BƏDİİ ƏSƏRLƏRİN MATERİALLARI ƏSASINDA) Həyat Əliyeva İndiki zaman hər iki dildə hadisələrin mövcud anda baş verdiyini və ya ümumi həqiqətləri təsvir etmək üçün istifadə olunan əsas zaman formasıdır. Məqalədə fransız və Azərbaycan dillərində indiki zamanın struktur-qrammatik xüsusiyyətləri, oxşarlıqlar və fərqliliklər müqayisəli şəkildə araşdırılır. Eyni zamanda fransız dilində indiki zamanda feillərin qruplar üzrə təsriflənmə qaydası, bu zamanın morfoloji quruluşu, sintaktik funksiyaları haqqında məlumat verilir. Həmçinin bədii əsərlərdə istifadəsi, ifadə etdiyi məna və hadisələrin təsviri məsələlərinə toxunulur. Müxtəlif janrlarda (roman, dram, hekayə və şeir və s.) yazılmış bədii əsərlərdən nümunələr gətirilərək orada hansı məqsədlə bu zaman formasının işlədilməsinin izahı verilir. Müəlliflər indiki zaman vasitəsilə hadisələri oxucunun gözündə daha canlı və təsirli göstərməyə, xarakterlərin düşüncə və hisslərini oxuculara daha yaxın şəkildə çatdırmağa və psixoloji təsir yaratmağa nail ola bilirlər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-09-26 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/224-fransiz-ve-azerbaycan-di-lleri-nde-i-ndi-ki-zamanin-struktur-qrammati-k-xususi-yyetleri-ne-dai-r-bezi-qeydler-bi-r-sira-bedi-i-eserleri-n-materi-allari-esasinda az info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/223 2025-10-28 TƏRBİYƏNİN NİKBİNLİK PRİNSİPİNİN BULLİNQİN QARŞISININ ALINMASINDAKI PEDAQOJİ İMKANLARI Günay Məmmədzadə Məqalədə müasir dövrdə məktəblərdə ciddi problemə çevrilmiş bullinq hallarından danışılır. Burada müxtəlif alim və tədqiqatçıların bullinq haqqındakı fikirlərinə əsaslanaraq bildirilir ki, bullinq bir və ya bir neçə şəxs tərəfindən özünümüdafiə qabiliyyəti az olan şagirdə dəfələrlə edilən şifahi, fiziki, psixoloji zorakılıq faktıdır. Bullinq qurbanın şəxsi inkişafına və akademik uğurlarına mane olduğu kimi, bullerin də mənfi obraz kimi böyüməsinə və gələcəkdə həm özünə həm də cəmiyyətə zərərli şəxs kimi formalaşmasına səbəb olur. Bullinq hallarına pedaqoji aspektdən yanaşılaraq bildirilir ki, bu tərbiyə prosesinin düzgün aparılmamasından qaynaqlanan bir hal olub elə həll yolu da tərbiyənin prinsiplərindən düzgün istifadə ilə mükündür. Bu xüsusda tərbiyənin nikbinlik prinsipinin imkanları xüsusilə genişdir. Nikbinlik prinsipi sinifdə müsbət mühitin yaradılması, şagirdlər arasında empatiya hissinin inkişaf etdirilməsi, motivasiya və özünəinamın yaradılması, münaqişələrin idarəolunması imkanlarına malikdir. Nikbinlik prinsipinin ən üstün xüsusiyyətlərindən biri olan istənilən mənfi obrazdakı kiçik də olsa yaxşı xüsusiyyətin tapılması, gələcəyə doğru müsbət inamın formalaşdırılması halları bullerin yaxşı insan kimi formalaşdırılmasına, qurbanda isə özünəinam və özünəhörmət hallarının inkişaf etdirilməsinə səbəb olacaqdır ki, nəticə olaraq bu da öz növbəsində onları bullinqin iştirakçıları siyahısından çıxaracaqdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/223-terbi-yeni-n-ni-kbi-nli-k-pri-nsi-pi-ni-n-bulli-nqi-n-qarsisinin-alinmasindaki-pedaqoji-i-mkanlari Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/222 2025-10-28 MÜASİR AZƏRBAYCAN NƏSRİNDƏ QAÇQINLIQ PROBLEMİ: ŞƏRİF AĞAYAR NÜMUNƏSİNDƏ Günay Yediyarlı Məqalədə müasir Azərbaycan nəsrində qaçqınlıq probleminin bədii və sosial-psixoloji aspektləri Şərif Ağayarın “Arzulardan sonrakı şəhər” romanı əsasında təhlil edilir. Tədqiqatın məqsədi əsərdə məcburi köç və yurd həsrəti kimi anlayışların necə poetik şəkildə təqdim olunduğunu, həmçinin bu təcrübənin fərdin psixologiyasına və kimlik axtarışına necə təsir etdiyini araşdırmaqdır. Metod olaraq əsərin mətni üzərində ədəbi-psixoloji və kontekstual təhlil aparılmış, həm bədii ifadə vasitələri, həm də obrazlar sistemi araşdırılmışdır. Eyni zamanda əsər Azərbaycanın ictimai-tarixi reallıqları fonunda nəzərdən keçirilmişdir. Tədqiqat nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, roman yalnız qaçqınlığın fiziki reallığını deyil, həm də insanın daxili aləmində baş verən sarsıntı və dəyişiklikləri əks etdirir. Əsərdə yurd itkisi, ailə dağınıqlığı və mənəvi boşluq kimi motivlər ön plana çəkilir və müharibə sonrası travmalar fərdi talelər üzərindən təsvir olunur. Nəticə olaraq qeyd etmək olar ki, “Arzulardan sonrakı şəhər” romanı təkcə bir fərdin yox, bütöv bir nəslin və toplumun köç və itki təcrübəsini ədəbi dildə ifadə edən nümunəvi əsərdir. Bu baxımdan roman çağdaş qaçqınlıq ədəbiyyatında mühüm yer tutur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/222-muasi-r-azerbaycan-nesri-nde-qacqinliq-problemi-seri-f-agayar-numunesi-nde Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/221 2026-06-11 MASALLI RAYONUNDA HEYVANDARLIĞIN İNKİŞAF İSTİQAMƏTLƏRİ Yunuszadə Humay Əhmədağa qızı Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/221-masalli-rayonunda-heyvandarligin-i-nki-saf-i-sti-qametleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/219 2026-06-11 MƏMMƏD ARAZIN POEZİYASINDA ONOMASTİK VAHİDLƏRİN SİMVOLİK İSTİFADƏSİ İnci Qurbanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/219-memmed-arazin-poezi-yasinda-onomasti-k-vahi-dleri-n-si-mvoli-k-i-sti-fadesi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/218 2025-10-28 MÜASİR ALMAN DİLİNDƏ ALINMA SÖZLƏR VƏ ONLARIN TARİXİ İradə Cəfərova Məqalədə alman dilinin ayrı-ayrı dövrlərində müxtəlif dillərdən alınmalarla zənginləşməsindən bəhs edilir. Bundan əlavə alınma sözlərin yaranma səbəblərinə və onun təsnifatı probleminə diqqət yetirilir. Müasir Alman dili əsasən digər dillərdən təsirlənən bir sistemdir. Alman dilinin digər dillərin təsirinə açıq olması dövlətin dil sahəsində uzunmüddətli siyasəti ilə bağlıdır. Tədqiqatımız, alman dilinə artıq formalaşmasının ilkin mərhələsində alınma elementlərin nüfuz etməsinə maneələrin olmadığını aşkar etdi; orada alınmaların həddindən artıq çox olması həmin dövrlərdə alman dövlətlərinin Avropa siyasi arenasında zəifliyi, güclü hökumətin qayğısına qala biləcəyi vahid dil standartlarının olmaması ilə izah olunur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/218-muasi-r-alman-di-li-nde-alinma-sozler-ve-onlarin-tari-xi Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/217 2025-10-28 BƏDİİ TƏRCÜMƏ VƏ RUS DİLİNDƏ MODAL SÖZLƏRİN TƏRCÜMƏYƏ TƏSİRİ Məlahət Məmmədova Tərcümə çox qədim insan fəaliyyətidir və mədəniyyətlərarası əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Tərcüməçilik sənəti, müxtəlif dillərin yayıldığı və vahid ünsiyyət dilinin olmadığı dövrlərdə insanların bir-biri ilə anlaşmaq ehtiyacından yaranmışdır. Tarix boyu fərqli xalqlar arasında bilik və informasiya mübadiləsi tərcümə vasitəsilə mümkün olmuşdur. Tərcüməçi bir neçə dili bilməklə yanaşı, həm də mədəni fərqləri dərk edərək vasitəçi rolunu oynayır. Müasir dövrdə eyni dil ailələrinə aid dillər arasında tərcümə etmək daha asan olsa da, müxtəlif dil ailələrinə mənsub olan dillər, məsələn, Azərbaycan və rus dilləri arasında tərcümə xüsusi bacarıq tələb edir. Bu məqalədə bədii tərcümənin xüsusiyyətləri, tərcümə prosesində qarşıya çıxan çətinliklər və rus dilində modal sözlərin istifadəsi araşdırılmışdır. Modal sözlərin tərcümədə oynadığı rol və onların Azərbaycan dilində qarşılıqlarının müəyyənləşdirilməsi məsələsi xüsusi diqqət mərkəzindədir. Bu aspektlərin təhlili tərcümə prosesində daha dəqiq və ifadəli nəticələr əldə etməyə kömək edir. Beləliklə, məqalədə dilçilik və tərcüməşünaslıq baxımından əhəmiyyətli məsələlər işıqlandırılmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/217-bedi-i-tercume-ve-rus-di-li-nde-modal-sozleri-n-tercumeye-tesi-ri az info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/216 2025-10-28 SİYASİ DİSKURSDA FRAZEOLOJİ VAHİDLƏRİN MANİPULYATİV POTENSİALI (AZƏRBAYCAN RESPUBİKASININ PREZİDENTİ İLHAM ƏLİYEVİN TVİTTER PAYLAŞIMLARI ƏSASINDA) Könül Həbibova Bu tədqiqat Azərbaycan siyasi diskursunda frazeoloji ifadələrin manipulyativ potensialını araşdırır və onların siyasi ritorikada oynadığı rolu müəyyən etməyə çalışır. Xüsusilə, Prezident İlham Əliyevin Tvitter paylaşımlarında frazeologizmlərin istifadəsi analiz olunaraq, onların ictimai rəyə təsiri və kommunikativ funksiyaları dəyərləndirilmişdir. Araşdırmanın aktuallığı sosial şəbəkələrin, xüsusilə Tvitterin, müasir siyasi diskursda güclü kommunikasiya vasitəsinə çevrilməsi ilə bağlıdır. Tədqiqatın metodoloji çərçivəsi deskriptiv-analitik və diskurs təhlili metodlarına əsaslanır. İlham Əliyevin rəsmi çıxışları və Tvitter paylaşımları üzərində aparılan analiz nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, frazeoloji ifadələr onun siyasi ritorikasında bir neçə mühüm funksiyanı yerinə yetirir. Birincisi, onlar ictimai emosiyaları istiqamətləndirərək, milli-mənəvi dəyərlərin vurğulanmasına və vətənpərvərlik ruhunun gücləndirilməsinə xidmət edir. İkincisi, opponentlərə qarşı ironiya və sarkazm elementi kimi istifadə edilərək, siyasi rəqiblərin arqumentlərini tənqid etmək və ictimaiyyətin baxış bucağını formalaşdırmaq üçün bir vasitə rolunu oynayır. Üçüncüsü, bu ifadələr informasiyanın manipulyativ potensialını artıraraq, siyasi mesajların daha təsirli çatdırılmasını təmin edir. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, frazeoloji ifadələr Azərbaycan siyasi diskursunda yalnız bədii nitq vasitəsi deyil, həm də strateji kommunikasiya alətidir. Prezident İlham Əliyevin Tvitter paylaşımlarında bu ritorik üsul effektiv şəkildə istifadə olunur və ictimai rəyə təsir etmək, siyasi mesajları gücləndirmək baxımından əhəmiyyətli rol oynayır. Araşdırma, frazeologizmlərin siyasi diskursdakı funksional yükünü izah etməklə yanaşı, onların informasiya manipulyasiyası və ictimai təsir mexanizmləri ilə əlaqəsini açıq şəkildə göstərir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/216-si-yasi-di-skursda-frazeoloji-vahi-dleri-n-mani-pulyati-v-potensi-ali-azerbaycan-respubi-kasinin-prezi-denti-i-lham-eli-yevi-n-tvi-tter-paylasimlari-esasinda az info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/215 2025-10-28 KONTEKST ANLAYIŞININ PRAQMATİK TƏHLİLİNƏ DAİR Elnarə Putayeva Məlumdur ki, insanlar müxtəlif ictimai davranışlarını şifahi və ya yazılı formada həyata keçirə bilirlər. Nitq prosesi qayda və prinsiplər əsasında reallaşır və bu qayda və prinsipləri nəzərdən keçirdikdə, praqmatik istifadə şərtləri gündəmə gəlir. Praqmatika dilin kontekstdən asılı şəkildə öyrənilməsini və dilin kontekstdə nəzərdə tutulan şərtləri ödəyərək necə təzahür etməsini araşdırmağın vacib olduğunu iddia edir. Bu baxımdan məqalədə kontekst və praqmatika arasındakı bağlılıq təhlil olunur və araşdırılır. Ümumilikdə, bu sahədə aparılmış tədqiqatların təhlili göstərir ki, kontekst statik deyil, məna yaratma proseslərinin fəal iştirakçısıdır. Tədqiqatçılar linqvistik, koqnitiv, sosial-mədəni və situativ parametrlərə malik olan kontekstin çoxqatlı təbiətə sahib olduğunu xüsusi olaraq vurğulamışlar. Kontekstin bu cür qavranılması və tətbiq edilməsi mədəniyyətlərarası ünsiyyət, xarici dillərin tədrisi və süni intellekt kimi sahələr üçün əhəmiyyətli təsirə malik ola bilər. Tədqiqatlar davam etdikcə kontekst və praqmatika arasındakı qarşılıqlı əlaqənin təhlili insanlararası ünsiyyətin mürəkkəbliklərini açmağa xidmət edə bilər. Əldə olunmuş bu nəticələrdən xarici dilin tədrisi, mədəniyyətlərarası ünsiyyət və təbii dil emalı kimi sahələrdə istifadə oluna bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/215-kontekst-anlayisinin-praqmati-k-tehli-li-ne-dai-r Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/214 2025-10-28 NİTQ İNKİŞAFININ LİNQVİSTİK ƏSASLARI Günay Şirəliyeva İbtidai siniflərdə tədris edilən əsas fənlərdən biri də məhz Azərbaycan dili fənnidir. Azərbaycan dili fənninin qarşısında çox böyük və çoxcəhətli vəzifələr dayanır. Bu fənnin əsas məqsədi ümumi nitq və dil bacarıqlarını formalşdırmaq və bununla da şagirdlərin nitq mədəniyyətinə yiyələnmələrini təmin etməkdir. Azərbaycan dili dərslərində şagirdlərin nitqinin inkişaf etdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb etməli, bu istiqamətdə müəyyən tədbirlər tətbiq edilməlidir. Bilirik ki,dil daim təkmilləşən və inkişaf edən bir hadisədir. Dilinin tədrisində şagirdlər dilə yiyələnir və nitq prosesində bundan istifadə edirlər. Düzgün nitqə yiyələnmənin yolu dilə necə yiyələnməkdən asılıdır. Ona görə də Azərbaycan dilində əsas məqsəd şagirdlərin düzgün, rabitəli nitqə yiyələnmələrini təmin etməkdir. Bu gün şagird zəngin lüğət ehtiyatına malik deyilsə, qrammatik və semantik cəhətdən sözlərin təbiətinə bələd deyilsə, sözləri cümlədə yeri yerində işlədə bilmirsə fikrin düzgün ifadəsinə də malik olmayacaqdır. Qeyd edək ki, şagirdlərin nitqinin inkişaf etdirilməsi kor təbii proses olmayıb lüğət üzrə işin düzgün təşkilindən asılıdır. Dilin əsas leksik vahidi məhz sözdür. Bu baxımdan da, sözün leksik, qrammatik, fonetik xüsusiyyətlərini, semantik valentliyini, cümlə daxilində leksik-qrammatik münasibətini bilməli və cümlə axilində düzgün istifadəsinə nail olunmalıdır. Bəzən şagird nitqində diqqət çəkən məqamlardan biri onların cümlədə söz sırasını pozması hallarıdır. Cümlədə sözlərin sırasını dilimizə müvafiq şəkildə gözləyə bilməsi şagird üçün çox əhəmiyyətlidir, əks halda o, fikrini müsahibinə düzgün çatdıra bilməz. Bu araşdırmamızda şagird nitqinin inkişafı diqqətdə saxlanılmış, mühüm fikirlər təqdim edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/214-ni-tq-i-nki-safinin-li-nqvi-sti-k-esaslari Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/213 2025-10-28 ALINMA SÖZLƏRİN DİLİN İNKİŞAFINDA ROLU VƏ ƏHƏMİYYƏTİ Qənirə Əsgərova Dil xalqın mədəniyyətinin, tarixinin və düşüncə tərzinin əsas göstəricilərindən biridir. O, danışanların tarixini, mədəniyyətini və qarşılıqlı əlaqələrini əks etdirən canlı və daim inkişaf edən bir sistemdir. Zaman-zaman dillər arasında qarşılıqlı təsirlər baş vermiş, nəticədə bir çox dillər alınma sözlərlə zənginləşmişdir. Alınma sözlər dedikdə, bir dildən digərinə müxtəlif yollarla keçmiş və istifadə edilən sözlər nəzərdə tutulur. Alınma sözlər dilin inkişafının ən maraqlı tərəflərindən biridir. Belə sözlər yalnız dilin lüğətini zənginləşdirməklə kifayətlənmir, həm də mədəniyyətlər arasında tarixi əlaqələr haqqında təsəvvür yaradır. Dillərin bir-birinə söz alıb-verməsi prosesi ticarət, işğal, miqrasiya, mədəni mübadilə, texnoloji tərəqqi və ya qloballaşma nəticəsində baş verir. Alınmış sözlər tez-tez onları alan dildəki leksik boşluqları doldurur, yeni anlayışlar, obyektlərlə bağlı vahidlər təqdim edir. Alınmış sözlər dili müəyyən dərəcədə zənginləşdirməkdən başqa, bir sıra istiqmətlərdə düzgün və dəqiq ifadələrin işlənməsinə imkan yaradır. Daha çox terminologiyada, xüsusən elm, mətbəx və ya incəsənət kimi ixtisaslaşdırılmış sahələrdə alınma sözlər fəallıq göstərir. Bununla belə, alınmaların hədsiz işliənməsi, xüsusilə də qarşılığı olduqda başqa dildən alınması dilin saflığı və milliliyin aşınmasına səbəb olur. Bu, alınma sözlərin həm mənfi, həm də müsbət təsirlərə malik olduğunu göstərir. Tədqiqatda alınma sözlərin mədəni mübadiləni necə asanlaşdırdığını, leksikanı necə zənginləşdirdiyini və cəmiyyətdə tarixi və sosial əlaqələri əks etdirməsi əsaslandırılır. Elmi ədəbiyyatlarda alınma sözlər, əsasən, dil təmaslarının təbii nəticəsi və zərurilik kimi dəyərləndirilir. Müxtəlif tədqiqatlarda Azərbaycan dilində fars və ərəb sözlərinin dilin lüğəti, üslubu və quruluşunu necə formalaşdırdığı vurğulanır. Bu məqalədə Azərbaycan dilindəki alınma sözlərin müsbət cəhətləri işıqlandırılır, onların dilimizdəki rolu, əhəmiyyəti və cəmiyyətin dil inkişafına təsiri elmi nöqteyi-nəzərdən təhlil olunur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/213-alinma-sozleri-n-di-li-n-i-nki-safinda-rolu-ve-ehemi-yyeti Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/212 2025-09-28 AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ DÜZƏLTMƏ VƏ MÜRƏKKƏB FEİLLƏRİN DİAXRONİK-DİALEKTOLOJİ ASPEKTLƏRİ Qüdsiyyə Qəmbərova Azərbaycan dilçiliyində feilin struktur cəhətlərinin tədqiqi zaman-zaman araşdırılmış və müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu, bir tərəfdən feillərin birmənalı şəkildə milli mənşəli olması, feillərin tarix baxımından daha qədimliyi, qrammatik-semantik cəhətdən rəngarəngliyi və digər cəhətlərdən asılı olaraq izah oluna bilər. Feillərin quruluş məsələsi müasir ədəbi dil üzərindən öyrənildiyi üçün bəzən mübahisə doğuracaq fikirlər ortaya çıxır. Bu zaman faktın yeganə sübutu dilin dialekt və şivə materiallarıdır. İstər tarixi rekonstruksiya, istərsə də etimoloji məsələlərdə əsas yol feillərin kök və şəkilçilərinin morfonoloji aspektdən tədqiq olunmasıdır. Başqa sözlə, feilin quruluşca müəyyən olunması tədqiqat mövzusuna morfonoloji üsulla və diaxronik-dialektoloji tərəfdən yanaşma tələb edir. Çünki doğru nəticələr əldə etməyin yeganə yolu belədir. Qədim türk yazılı abidələrinin və klassik irsin dil faktlarına əsasən demək olar ki, ən məhsuldar feil düzəldən -la, -lə şəkilçi morfemlərin –la(n)2, -la(t)2, -la(ş)2 kimi inkişafı baş vermiş və sözyaratma prosesində lüğət tərkibini zənginləşdirmişdir. Araşdırmalar göstərmişdir ki, adlardan feil düzəldən morfemlər tarixən sabit qalmış, arxaikləşməmiş, fəal sözyaratma imkanlarını davam etdirmişdir. Azərbaycan dilində mürəkkəb feil məsələsinə morfonoloji yanaşma yeni deyildir. Araşdırmalara əsasən, ən qədim türk dillərinin öyrənilməsindən alınan fikir odur ki, daxili obyektli feillərin tarixi çox qədimdir. Maraqlısı odur ki, bu proses dialekt və şivələrdə fəal olmuş və daha çox qalmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-09-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/212-azerbaycan-di-li-nde-duzeltme-ve-murekkeb-fei-lleri-n-di-axroni-k-di-alektoloji-aspektleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/211 2025-10-28 KƏNGƏRLİ VƏ BABƏK RAYONLARININ ETNOOYKONİMLƏRİNDƏ KƏNGƏRLİ TAYFA İZLƏRİNİN MÜQAYİSƏLİ TƏDQİQİ Cəmilə Məhərrəmova Rüzgar Camal Məqalədə qədim zamanlardan bəri Naxçıvan ərazisində məskunlaşmış, buranın əzəli, yerli sakinlərindən olan Kəngərli tayfasının, eləcə də onun müxtəlif qollarının izlərini öz adının daxilində qoruyub saxlayaraq günümüzədək gətirib çıxarmış yer adlarından bəhs olunur. Həmin etnooykonimlər müxtəlif tədqiqatçıların araşdırmalarına əsasən, etimoloji nöqteyi-nəzərdən təhlil edilərək kəngərlilərlə bağlılığı nəzərə çatdırılmışdır. Eyni zamanda, bu onomastik vahidlərin etimoloji tədqiqinin elmi əhəmiyyəti haqqında məlumat verilir. Azərbaycanın, eləcə də dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli və Babək rayonları ərazisində yerləşən qədim yaşayış məntəqələrinin adlarında Kəngərli tayfalarının adı ilə bağlılıqlar araşdırılmışdır. Həmçinin, bəhs olunan etnooykonimlərin tarixi əsasını kəngərlilərin hansı qollarının adından götürdüyü də diqqətə çatdırılan məsələlərdəndir. Həmin oykonimlərin tarixi qaynaqlarda əksini tapmış ilkin versiyası ilə bugünkü versiyası qarşılaşdırılmışdır. Kəngərli rayonuna aid Xıncab, Qabıllı, Yurdçu və Babək rayonuna aid Didivar və Xal-xal yaşayış məntəqələrinin adları etimoloji cəhətdən tədqiq olunmuşdur. Tədqiqat Kəngərli tayfasının adını yaşadan oykonimlərin etimoloji mənşəyini üzə çıxarmaq və onların tarixi-etnik köklərini elmi əsaslarla təsbit etmişdir. Bu cür araşdırmalar, gələcəkdə toponimika, etnogenez və tarix sahələrində aparılacaq araşdırmalar üçün zəngin mənbə rolunu oynaya bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/211-kengerli-ve-babek-rayonlarinin-etnooykoni-mleri-nde-kengerli-tayfa-i-zleri-ni-n-muqayi-seli-tedqi-qi Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/210 2025-10-28 XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ QƏRBİ AZƏRBAYCANDA ERMƏNİ VƏHŞİLİYİ SƏNƏDLƏRİN DİLİ İLƏ Fəxrəddin Cəfərov Nadir Hüseynbəyli XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq istər İrəvan quberniyasında, istərsə də Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz, Ordubad və Zəngəzur qəzalarında daşnak ermənilər tərəfindən baş vermiş qanlı soyqırım və deportasiyası siyasətinə dair Naxçıvan, Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan Dövlət arxivlərində yüzlərlə arxiv sənədlərinə rast gəlirik. Bu sənədlər xususi ilə Qərbi Azərbaycanda ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri vəhşiliklər, qırğınlar, dağıntılar, yurdlarından qovulan azərbaycanlıların aclıq və xəstəlikdən məhv olmalarına dair o dövrün qanlı sənədləridir. Bu haqda Azərbaycan Respublikası və Naxçıvan MR dövlət arxivlərində kifayət qədər sənədlər vardır. Həmin arxiv sənədlərində ermənilərin Qərbi Azərbaycanın bölgələrində azərbaycanılara qarşı törətdikləri saysız-hesabsız vəhşiliklər öz əksini tapmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-10-28 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/210-xx-esri-n-evvelleri-nde-qerbi-azerbaycanda-ermeni-vehsi-li-yi-senedleri-n-di-li-i-le Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/204 2026-06-11 СОВРЕМЕННЫЙ ТУРИСТИЧЕСКИЙ РЫНОК АЗЕРБАЙДЖАНА: МЕХАНИЗМЫ РАЗВИТИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ Şəfəq Abdullayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/204- Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/203 2026-06-11 STRATEGIC IMPLICATIONS OF THE ZANGEZUR CORRIDOR FOR SOUTH CAUCASUS–BALKANS AND BALKANS–IRAN CONNECTIVITY Elnur Kəlbizadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/203-strategic-implications-of-the-zangezur-corridor-for-south-caucasus-balkans-and-balkans-iran-connectivity İngiliscə info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/201 2026-06-11 QLOBAL ƏMƏK BAZARINDA RƏQƏMSALLAŞMANIN ROLUNA NƏZƏRİ BAXIŞ Əli Səlimli Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/201-qlobal-emek-bazarinda-reqemsallasmanin-roluna-nezeri-baxis Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/192 2026-06-11 NAXÇIVANIN  RƏNGSİZ ŞƏFFAF ŞİR ALTINDAN CIZMA VƏ OYMA NAXIŞLI KERAMİKASI (IX-XIII əsrlər) Aysel İsmayılova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/192-naxcivanin-rengsi-z-seffaf-si-r-altindan-cizma-ve-oyma-naxisli-kerami-kasi-ix-xiii-esrler Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/191 2026-06-11 Azərbaycanda UNESCO mədəni irsinə daxil olan abidələrin mühafizəsinin əhəmiyyəti Gunay Musayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/191-azerbaycanda-unesco-medeni-irsine-daxil-olan-abidelerin-muhafizesinin-ehemiyyeti Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/190 2026-06-11 Nitq inkişafının linqvistik əsasları Günay Şirəliyeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/190-nitq-inkisafinin-linqvistik-esaslari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/176 2026-06-11 Nitq inkişafının linqvistik əsasları Günay Şirəliyeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/176-nitq-inkisafinin-linqvistik-esaslari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/171 2026-06-11 MÜASİR SAHİBKARLIQ EKOSİSTEMİNİN FORMALAŞMASINDA SÜNİ İNTELLEKTİN ROLU İsayev Sadiq Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/171-muasi-r-sahi-bkarliq-ekosi-stemi-ni-n-formalasmasinda-suni-i-ntellekti-n-rolu Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/169 2026-06-11 Kəngərli və Babək rayonlarının etnooykonimlərində Kəngərli tayfa izlərinin müqayisəli tədqiqi Rüzgar Camal Cəmilə Məhərrəmova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/169-kengerli-ve-babek-rayonlarinin-etnooykonimlerinde-kengerli-tayfa-izlerinin-muqayiseli-tedqiqi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/167 2026-06-11 E-MAİLLƏR VƏ QISA MƏKTUBLARDA NƏZAKƏT İFADƏLƏRİNİN EFFEKTİV TƏRCÜMƏSİ Yasin Babazadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/167-e-mai-ller-ve-qisa-mektublarda-nezaket-i-fadeleri-ni-n-effekti-v-tercumesi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/166 2026-06-11 AZƏRBAYCAN ƏMƏK BAZARININ MÖVCUD PROBLEMLƏRİ VƏ HƏLL İSTİQAMƏTLƏRİ Seyfullazadə Natiq Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/166-azerbaycan-emek-bazarinin-movcud-problemleri-ve-hell-i-sti-qametleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/165 2026-06-11 SÜNİ İNTELLEKT ƏSRİNDƏ RƏQƏMSAL KONSTİTUSİONALİZM VƏ AZƏRBAYCANDA KONSTİTUSİYA NƏZARƏTİ İlqar Məmmədli Elbrus Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/165-suni-i-ntellekt-esri-nde-reqemsal-konsti-tusi-onali-zm-ve-azerbaycanda-konsti-tusi-ya-nezareti Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/164 2026-06-11 MÜASIR DÖVRÜN QLOBAL ÇAĞIRIŞLARI FONUNDA TÜRK DÜNYASINDA İNTEQRASİYA MƏSƏLƏLƏRİ VƏ TÜRK DÖVLƏTLƏRİ TƏŞKİLATI Günel Üstündağ Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/164-muasir-dovrun-qlobal-cagirislari-fonunda-turk-dunyasinda-i-nteqrasi-ya-meseleleri-ve-turk-dovletleri-teski-lati Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/163 2026-06-11 XƏTTİ İNİKASLAR VƏ OPERATORLAR İLƏ BAĞLI OLAN BƏZİ KEYS TAPŞIRIQLAR VƏ ONLARIN HƏLLƏRİ Rövşən Həsənov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/163-xetti-i-ni-kaslar-ve-operatorlar-i-le-bagli-olan-bezi-keys-tapsiriqlar-ve-onlarin-helleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/162 2026-06-11 İQLİM DƏYİŞKƏNLİYİNİN QIZILAĞAC MİLLİ PARKINDA MÜHAFİZƏ OLUNAN QAZKİMİLƏR DƏSTƏSİNİN NADİR Akif Ağbabalı Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/162-i-qli-m-deyi-skenli-yi-ni-n-qizilagac-mi-lli-parkinda-muhafi-ze-olunan-qazki-mi-ler-destesi-ni-n-nadi-r Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/161 2026-06-11 TƏRBİYƏNİN NİKBİNLİK PRİNSİPİNİN BULLİNQİN QARŞISININ ALINMASINDAKI PEDAQOJİ İMKANLARI Günay Məmmədzadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/161-terbi-yeni-n-ni-kbi-nli-k-pri-nsi-pi-ni-n-bulli-nqi-n-qarsisinin-alinmasindaki-pedaqoji-i-mkanlari Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/157 2026-06-11 Azərbaycan dilində düzəltmə və mürəkkəb feillərin diaxronik-dialektoloji aspektləri Qüdsiyyə Qəmbərova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/157-azerbaycan-dilinde-duzeltme-ve-murekkeb-feillerin-diaxronik-dialektoloji-aspektleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/156 2026-06-11 Azərbaycan dilində düzəltmə və mürəkkəb feillərin diaxronik-dialektoloji aspektləri Qüdsiyyə Qəmbərova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/156-azerbaycan-dilinde-duzeltme-ve-murekkeb-feillerin-diaxronik-dialektoloji-aspektleri Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/155 2026-06-11 ALİ TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ QƏRAR QƏBUL ETMƏ PROSESLƏRİNDƏ STRATEJİ MƏLUMAT ANALİZİNİN TƏTBİQİ Taleh Xəlilov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/155-ali-tehsi-l-muessi-seleri-nde-qerar-qebul-etme-prosesleri-nde-strateji-melumat-anali-zi-ni-n-tetbi-qi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/153 2026-06-11 ВЛИЯНИЕ РАЗВИТИЯ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА НА ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ СТРАНЫ. Gülzar İsmayılzadə Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/153- İngiliscə info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/152 2026-06-11 ALİ TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİNDƏ QƏRAR QƏBUL ETMƏ PROSESLƏRİNDƏ STRATEJİ MƏLUMAT ANALİZİNİN TƏTBİQİ Taleh Xəlilov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/152-ali-tehsi-l-muessi-seleri-nde-qerar-qebul-etme-prosesleri-nde-strateji-melumat-anali-zi-ni-n-tetbi-qi Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/150 2026-06-11 MÜASIR QƏRB KONSEPSIYALARINDA VƏTƏNDAŞ CƏMIYYƏTI: LIBERAL DEMOKRATIYA VƏ QLOBALLAŞMA KONTEKSTINDƏ Mehriban Babakhanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/150-muasir-qerb-konsepsiyalarinda-vetendas-cemiyyeti-liberal-demokratiya-ve-qloballasma-kontekstinde Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/149 2026-06-11 MÜASIR QƏRB KONSEPSIYALARINDA VƏTƏNDAŞ CƏMIYYƏTI: LIBERAL DEMOKRATIYA VƏ QLOBALLAŞMA KONTEKSTINDƏ Mehriban Babakhanova Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/149-muasir-qerb-konsepsiyalarinda-vetendas-cemiyyeti-liberal-demokratiya-ve-qloballasma-kontekstinde Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/147 2026-06-11 Azərbaycanda UNESCO mədəni İrsinə daxil olan abidələrin mühafizəsinin əhəmiyyəti Gunay Musayeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/147-azerbaycanda-unesco-medeni-i-rsine-daxil-olan-abidelerin-muhafizesinin-ehemiyyeti Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/145 2026-06-11 МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ОБУЧЕНИЮ ГРУПП ДЕТЕЙ С РАЗЛИЧНЫМИ ТИПАМИ ОВЗ В УСЛОВИЯХ ИНКЛЮЗИВНОГО ОБРАЗОВАНИЯ РЕСПУБЛИКИ АЗЕРБАЙДЖАН Anar Nəcməddinli Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/145- Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/142 2026-06-11 AZƏRBAYCANDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRTİNDƏN İSTİFADƏNİN EKOLOJİ ƏHƏMİYƏTİ Nicat İmamverdiyev Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/142-azerbaycanda-berpa-olunan-enerji-menbelerti-nden-i-sti-fadeni-n-ekoloji-ehemi-yeti Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/134 2026-06-11 Müasir Azərbaycan nəsrində qaçqınlıq problemi: Şərif Ağayar nümunəsində YEDİYARLI GÜNAY Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/134-muasir-azerbaycan-nesrinde-qacqinliq-problemi-serif-agayar-numunesinde Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/131 2026-06-11 Bakı Təşəbbüs Qrupu və deokolonial siyasət: Fransa və qərb kolonializminə qarşi yeni geosiyasi hərəkat Məhəmməd Cəbrayılov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/131-baki-tesebbus-qrupu-ve-deokolonial-siyaset-fransa-ve-qerb-kolonializmine-qarsi-yeni-geosiyasi-herekat Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/122 2025-05-24 AZƏRBAYCANDA ÜZÜMÇÜLÜYÜN İNKİŞAFINDA DAĞLIQ ŞİRVAN İQTİSADİ RAYONUNUN ROLU Ləman Sadiqova Məqalə Azərbaycanda üzümçülüyün inkişafında Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunun rolunun öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Üzümçülük sahəsinin inkişafında Dağlıq Şirvan regionunun Azərbaycanda mövqeyi SSRİ və müstəqillik dövrləri üzrə müqayisəli şəkildə təhlil olunmuşdur. Məqalədə Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunun təbii şəraiti üzümçülüyün inkişafı baxımından qiymətləndirilmiş, üzüm əkini və yığımına görə region və inzibati rayonların Azərbaycanda pay göstəriciləri müəyyən edilmişdir. Tədqiqat işinin məqsədi üzüm əkmələri, yığım və məhsuldarlıq üzrə göstəricilərin dinamikasını araşdıraraq, regiona daxil olan hər bir inzibati rayonun inkişaf imkanlarını göstərməkdir. Üzümçülüyün inkişafının qanunvericilik bazası əsaslandırılmış, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına və emalına dair Strateji Yol Xəritəsi çərçivəsində aqrar-sənaye inteqrasiyası problemləri qeyd edilmişdir. Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonunda kənd təsərrüfatının, xüsusilə üzümçülüyün prioritet sahə olduğunu nəzərə alaraq, sonda əsaslandırılmış nəticələr verilmişdir. Aparılan tədqiqat nəticəsində əldə edilən nəticələrdən regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət proqramlarında istifadə etmək mümkündür Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/122-azerbaycanda-uzumculuyun-i-nki-safinda-dagliq-si-rvan-i-qti-sadi-rayonunun-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/121 2025-05-24 ŞİRVAN-SALYAN İQTİSADİ RAYONUNDA SU EHTİYATLARINDAN İSTİFADƏ EDİLMƏSİNİN MÜASİR VƏZİYYƏTİ Namin Eminov Su ehtiyatlarının məhdud olduğu regionlarda onlardan səmərəli istifadə edilməsi vacibdir. Son vaxtlarda baş verən qlobal iqlim dəyişmələri və istiləşmə, yağıntıların əksər ərazilərdə azalması çaylarda da su sərfini öz mənfi təsirini göstərir. Xüsusilə Şirvan-Salyan iqtisadi rayonu kimi kənd təsərrüfatında suvarma suyuna böyük tələbat olan ərazilərdə bu sahədə ciddi çətinliklər yaranmışdır. Ölkənin əsas su arteriyaları olan Kür və Araz çayları buradan keçsə də, 2019-2022-ci illərdə yarana su təminatı problemi çayların aşağı axarlarında çətinliklər yaratmışdır. Bunları nəzərə alaraq regionda olan su ehtiyatlarının, onlardan istifadə edilməsinin müasir vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və qənaətli istifadə yollarının müəyyən edilməsi, onların elmi-nəzərə əsaslarının tədqiqi vacibdir. Məqalədə Şirvan-Salyan iqtisadi rayonunda mövcud su ehtiyatları, onların götürülən suların istifadə sahələri göstərilir, yeni suvarma üsuluna keçidin vacibliyi əsaslandırılır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/121-si-rvan-salyan-i-qti-sadi-rayonunda-su-ehti-yatlarindan-i-sti-fade-edi-lmesi-ni-n-muasi-r-vezi-yyeti Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/120 2025-05-24 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ BABƏK RAYONUNUN ORTA DAĞLIQ ZONALARINDAKI SUVARILAN TORPAQLARIN MELİORATİV QİYMƏTLƏNDİRİMƏSİ Cabbar Nəcəfov Xanım Məhərrəmova Naxçıvan Muxtar Respublikasının, eləcə də Babək rayonunun torpaqları əsasən karbonatlı yuylmuş boz torpaqlardır ki, tərkibləri də azotdan kasıbdır. Naxçıvan MR-də münbit əkin və düzən torpaqların azlığı səbəbindən istifadəsiz və əlverişsiz torpaqların kənd təsərrüffatı üçün istifadə edilməsi problemi aktualdır. Torpaq bitkinin həyatı üçün çox vacib amildir ki, böyümə və inkişafın getdiyi məkan olaraq, bitkini dəstəkləyən, müxtəlif yeraltı horizontlardan ona su və qida maddələri daşıyan bir mühitdir. Şoranlığı yüksək olan torpaqlarda isə bitkinin bu torpaq şəraitində sonrakı böyüməsi və inkişafı üçün çox zəruri olan cavan köklər çox zəif formalaşır: yarpaq böyüməsi zəifləyir, çilik nazik və qeyri-standart olur. 4-5 yaşlı bitkilər böyümə baxımından 2-3 yaşlı bitkilərə bənzəyir. Bu torpaqlarda bağlar və cərgəli əkilən bitkilər seyrək olur və az məhsul verir. Məqalədə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun orta-dağlıq zonadakı torpaqlarının meliorativ qiymətləndirilməsi və yaxşılaşdırılması üzrə müxtəlif metod və kompleks tədbirlərdən bəhs olunur ki, bu da bir sıra aqrotexniki məsələləri əhatə edir: vegetasiya və çöl tədqiqatlarının orta nəticələrinə əsasən gübrələmə; təcrübələr, eləcə də digər tədqiqatlar; torpaq analizi məlumatlarına əsasən gübrələmə; yarpaqlardakı qida maddələrinin tərkibinə əsaslanan gübrələmə. Burada əsas məsələ torpaq analizinin nəticələrindən istifadə edərək, gübrə dozalarını əvvəlcədən planlaşdıra bilməkdir. Eyni zamanda torpaqlardakı mikroelementlərin miqdarının ekoloji təmiz Naxçıvan Seoliti ilə artırılmasının məqsədəuyğunluğu barədə ətraflı məlumat və tövsiyələr verilir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/120-naxcivan-muxtar-respubli-kasinin-babek-rayonunun-orta-dagliq-zonalarindaki-suvarilan-torpaqlarin-meli-orati-v-qi-ymetlendi-ri-mesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/119 2025-05-24 THYMELAEACEAE JUSS. FƏSİLƏSİNDƏ SİSTEMATİK DƏYİŞİKLİKLƏR Tariyel Talıbov Ənvər İbrahimov Naxçıvan Muxtar Respublikasının florasının biomüxtəlifliyində maraqlı və xarakterik olan fəsilələrdən biri də Thymelaeaceae Juss. fəsiləsidir. Növlərin sayının az olmasına baxmayaraq, onlar Qafqaz ekoregionunda qariqa və friqana bitki örtüyünün formalaşmasında əsas elementlərdən biri hesab olunurlar. Naxçıvan Muxtar Respublikasında 3 cinsə aid 5 növlə təmsil olunurlar. Fəsilənin bir neçə mübahisəli növləri molekulyar tədqiqatlara əsaslanaraq son sistematik mövqelərini tapdılar. Steleropsis magakjanii (Sosn.) Pobed. növü Stelleropsis Pobed cinsindən xaric edilərək, Diarthron Turcz cinsinə daxil edilərək Diarthron magakjanii (Sosn.) Kit Tan növü olmuşdur. Daphne transcaucasica Pobed. növü VU D2 statusu ilə Azərbaycanın və onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Təbiətdəki mövcud vəziyyət nəzərə alınaraq gələcəkdə Daphne mucronata Royle növünün Naxçıvan Muxtar Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/119-thymelaeaceae-juss-fesi-lesi-nde-si-stemati-k-deyi-si-kli-kler Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/118 2025-05-24 CƏNUBİ QAFQAZDA TOQQUŞAN MARAQLAR VƏ AZƏRBAYANIN YARATDIĞI GEOSİYASİ REALLIQLAR Nazlı Yaqubova Azərbaycanın regionda coğrafi mövqeyi, Qərb və Şərq arasında körpü rolunu oynaması, Avropa-Qafqaz-Asiya nəqliyyat dəhlizinin yaradılmasında, Böyük İpək yolunun bərpasında fəal iştirak etməsi və qitənin enerji təhlükəsizliyində vacib rol oynayan ölkələrdən biri kimi qloballaşan dünyada ölkəmizi əsas sırasına yüksəldir. Zəngin karbohidrogen ehtiyatları regionda tarixən olduğu kimi, bu gün də böyük dövlətlər arasında regional maraqların formalaşmasına və siyasi-iqtisadi rəqabətə səbəb olan amillər Azərbaycanın potensialını daha da artırır. 2020- ci ildə əks –hücum əməliyyatı ilə dünyaya XXI əsr müharibəsini nümayiş etdirən ölkəmiz bütün dünyaya “dəmir yumruq” və “dəmir iradənin” gücünü göstərmişdir Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/118-cenubi-qafqazda-toqqusan-maraqlar-ve-azerbayanin-yaratdigi-geosi-yasi-realliqlar Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/117 2025-05-24 XƏZƏR NEFTİNİN TÜRKİYƏ BOĞAZLARINDAN YAN KEÇMƏKLƏ NƏQLİ LAYİHƏLƏRİ (BURQAS-ALEKSANDROPOLİS VƏ SAMSUN-CEYHAN NEFT KƏMƏRLƏRİ) Namiq Kərimov Məqalədə Xəzərin zəngin karbohidrogen ehtiyatlarının Türkiyə boğazlarından yan keçməklə nəqli layihələri- Burqas-Aleksandropolis və Samsun-Ceyhan neft kəməri projelərinin meydana gəlmə zərurəti, üstünlükləri və reallaşa bilməməsi səbəbləri araşdırılmışdır. Bilindiyi kimi Türkiyə boğazları həddindən artıq yükləndiyindən meqapolis olan və tarixi-memarlıq baxımdan unukallığı ilə seçilən İstanbul şəhəri üçün ciddi təhlükə yaranmışdır. Türkiyə höküməti həmin riskləri azaltmaqla yanaşı, Ceyhan limanını başlıca enerji mərkəzinə çevirmək niyyətindədir. Bütün bu məsələlərlə yanaşı aparıcı aktorların maraqları məqalədə təhlil edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/117-xezer-nefti-ni-n-turki-ye-bogazlarindan-yan-kecmekle-neqli-layi-heleri-burqas-aleksandropoli-s-ve-samsun-ceyhan-neft-kemerleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/116 2025-05-24 ÜMUMİ PAYLI MÜLKİYYƏT İNSTİTUTUNUN ANLAYIŞI VƏ İNKİŞAF TARİXİ Ümumi paylı mülkiyyət institutu mülki hüquq sahəsində mühüm yer tutan bir institutdur və hüquq sistemində bir neçə şəxs arasında mülkiyyət hüquqlarının paylaşılmasına imkan verir. Paylı mülkiyyətin iştirakçıları arasında əmlakın saxlanması və qorunması məsələləri də önəmlidir. Hər bir mülkiyyətçi ümumi mülkiyyətin qorunmasına və saxlanmasına öz töhfəsini verməlidir. Lakin bunu digər mülkiyyətçinin hüquqlarını pozmadan həyata keçirməlidir. Ümumi paylı mülkiyyət institutu xüsusilə əmlakın bir neçə şəxs arasında bölüşdürülməsi, istifadə edilməsi və qorunması məsələlərində mühüm rol oynayır. Bu institut mülkiyyətin düzgün tənzimlənməsi və mübahisələrin qarşısının alınması üçün hüquqi əsaslar yaradır. Ona görə də paylı mülkiyyət institutun formalaşması və inkişafını öyrənmək son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/116-umumi-payli-mulki-yyet-i-nsti-tutunun-anlayisi-ve-i-nki-saf-tari-xi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/115 2025-05-24 MÜLKİ PROSESDƏ NÜMAYƏNDƏLİK İNSTİTUTUNUN NƏZƏRİ-HÜQUQİ PROBLEMLƏRİ Hüseyn Əsgərov Mülki prosesdə nümayəndəlik geniş anlayışdır və hüquqi və fiziki şəxslərin mülki hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi və yaxud da pozulduğu halda bərpası məqsədilə fəaliyyət qabiliyyətli şəxslər tərəfindən göstərilən yardım və ya sadəcə təmsilçilikdir. Hazırkı məqalədə Azərbaycan Respublikasının hüquq sistemində nümayəndəlik institutuna, xüsusilə də mülki prosesdə nümayəndəlik məsələlərinə xüsusi diqqət ayrılmışdır. Məqalədə mülki prosesdə nümayəndəlik institutunun anlayışı, mülki prosesdə nümayəndələrin fəaliyyəti zamanı meydana çıxan konseptual-hüquqi problemlər və onların həlli yolları ilə bağlı nəzəri məsələlər təhlil edilmişdir. Bu istiqamətdə elmi ədəbiyyatlardakı fikir müxtəlifliyi müqayisəli şəkildə tədqiq edilmiş, bəzi təkliflər də irəli sürülmüşdür. Mülki prosesdə nümayəndəlik institutu öz tarixi inkişaf tendensiyasına malik olan və özündə maddi və prosessual hüquq normalarını təcəssüm etdirən kompleks hüquq institutudur. Bu hüquq institutu subyektin obyektiv səbəblərdən müstəqil şəkildə məhkəmədə çıxış edə bilməməsi səbəblərindən meydana çıxmışdır. Nümayəndəlik institutu hüquqların real və tam həyata keçməsinin və hüququn subyektləri tərəfindən vəzifələrin icra edilməsinin əhəmiyyətli zəmanətlərindən biri kimi çıxış edir. Nümayəndəlik subyektiv hüquqların və vəzifələrin əldə edilməsi və realizəsi imkanlarını genişləndirir və yüngülləşdirir, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətli vətəndaşlar üçün isə müvafiq hüquq münasibətlərində iştirakın bəzən yeganə əsası qismində çıxış edir. Prosessual nümayəndəliyin inkişaf tendensiyaları o haqda nəticə çıxarmağa imkan verir ki, nümayəndəlik institutu ona olan tələbatın artması səbəbindən daim yüksələn xətlə inkişaf etmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/115-mulki-prosesde-numayendeli-k-i-nsti-tutunun-nezeri-huquqi-problemleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/114 2025-05-24 SİNİF-SİNİF İNTEQRALLAMA METODU Miryasin Eminov Zivər Cəfərova Qeyri-müəyyən inteqral hesbında metodlar inteqralaltı ifadələrə görə müəyyənləşir. Inteqralaltı ifadə müəyyən sinif olduqda – məsələn rasional kəsr olduqda sadə kəsrlərə ayrılış metodundan istifadə olunur və s. Metod rasional kəsr və rasional çevirlmələrlə rasional kəsrə gətirilən (yaxud əvəzləmələrlə), sonra isə sadə kəsrlərə ayrılan ifadələr üçün yarayır. Məlum siniflərdən heç birinə daxil olmayan və ya müxtəlif siniflərdən olan funksiyalar vasitəsi ilə düzəldilən ifadələrin inteqrallama metodları yoxdur. İlk addımlardan biri olaraq aşağıda yeni metod verilir. Metodla açılmaz hesab olunan inteqralların bir qismini açmaq mümkündür. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/114-si-ni-f-si-ni-f-i-nteqrallama-metodu inteqral, sinif sinif inteqrallama, metod, açılmayan inteqral ,isbat,tətbiq. info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/113 2025-05-24 ПОЛУЧЕНИЕ ПЛЕНОК ПОЛУРОВОДНИКА CUS МЕТОДАМ ТЕРМИЧЕСКОГО ИСПАРЕНИЯ В ВАКУУМЕ Fərman Qocayev Büllurə Hacıyeva В статъе иследуется получение тонких пленок полуроводника CuS методам термического испарения в вакууме. Показано, что вакуумная установка для получения пленок было собрана на основе с пециалъной вакуумной установки “Тесла”. В работе анализируется принципалъная схема вакуумной напылителъной установки. Приводится структуры и принцип работы установки “Тесла”. Дано, некоторые параметры кристаллической решетки CuS. В статъе, также приводится важные формулы для определение скоростъ испарения, толщина пленки и максималъного содержания примесей в пленке. Структура полученных пленок исследоваласъ рентгенографическим методам. Установлено, что параметры решетки в массивных и пленочных образцах совподают. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/113-cus Rus info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/112 2025-05-24 BEŞ TƏRTİBLİ SADƏ OPERATOR-DİFERENSİAL TƏNLİK ÜÇÜN QOYULMUŞ BİR SƏRHƏD MƏSƏLƏSİNİN REQULYAR HƏLL OLUNMASI Əbülfəz Məmmədov İşdə yarımoxunda beşinci tərtib kəsilən əmsallı bir sadə operator – diferensial tənlik üıün qoyulmuş bir sərhəd məsələsinin requlyar həlli və requlyar həll olunanlığı anlayışları verilmiş və həmin məsələnin requlyar həll olunanlığı haqda teorem isbat olunmuşdur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/112-bes-terti-bli-sade-operator-di-ferensi-al-tenli-k-ucun-qoyulmus-bi-r-serhed-meselesi-ni-n-requlyar-hell-olunmasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/111 2025-05-24 STRATEJİ PLANLAŞDIRMADA LİDERLİK VƏ RƏHBƏRLİK BACARIQLARININ ROLU Taleh Xəlilov Strateji planlaşdırma təşkilatların uzunmüddətli inkişafını və dayanıqlı fəaliyyətini təmin edən mühüm idarəetmə alətidir. Bu proses, təşkilatın missiyası və vizionu əsasında müəyyən edilmiş məqsədlərə çatmaq üçün uzunmüddətli strategiyaların formalaşdırılmasını və icrasını nəzərdə tutur. Strateji planın hazırlanması, tətbiqi və qiymətləndirilməsi mərhələlərində liderlik və idarəetmə bacarıqları ayrılmaz rol oynayır. Liderlik prosesə vizyon qazandırır, komanda üzvlərini ilhamlandırır və dəyişiklikləri idarə edir. Digər tərəfdən, idarəetmə bacarıqları resursların səmərəli istifadəsi, əməliyyatların düzgün təşkili və planın gündəlik icrasını təmin edir. Bu iki anlayışın bir-birini tamamlaması strategiyanın yalnız kağız üzərində qalmasının qarşısını alır. Məqalədə liderlik və idarəetmə anlayışları arasında fərqlər izah olunur, strateji planlaşdırma prosesindəki funksiyaları təhlil edilir və Azərbaycan ali təhsil müəssisələrindən nümunələrlə yanaşma daha da konkretləşdirilir. Nəticə olaraq vurğulanır ki, təşkilatlar uğurlu strateji nəticələr əldə etmək üçün həm vizyoner liderliyə, həm də strukturlaşdırılmış idarəetmə bacarıqlarına malik olmalıdır. Bu balans, sürətlə dəyişən mühitə uyğunlaşmanı və təşkilati çevikliyi təmin edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/111-strateji-planlasdirmada-li-derli-k-ve-rehberli-k-bacariqlarinin-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/107 2025-05-24 MÜASIR CƏMİYYƏTLƏRDƏ VƏTƏNDAŞ CƏMİYYƏTİNİN FORMALAŞMASI VƏ İQTİSADİ İNKİŞAFIN QARŞILIQLI ƏLAQƏSİ Mehriban Babaxanova Müasir dünya təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi rifah və demokratik inkişaf arasında sıx qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Son iki əsrin təcrübəsi sübut edir ki, sərbəst bazar iqtisadiyyatına əsaslanan ölkələr daha firavan yaşayırlar. Demokratik ölkələrdə mövcud olan vətəndaş cəmiyyəti mühiti elmi-texniki tərəqqi üçün daha əlverişli şərait yaradır, məhkəmələrin müstəqilliyini və mülkiyyət hüquqlarının qorunmasını təmin edir. Bundan əlavə, demokratik cəmiyyətlərdə informasiya mübadiləsi daha effektiv aparılır və iqtisadi proseslərə siyasi müdaxilə azalır. Məqalədə həmçinin qeyd olunur ki, bazar iqtisadiyyatı əmlak bərabərsizliyi yaradır, bu isə siyasi bərabərliyin təmin olunmasını çətinləşdirə bilər. Lakin, vətəndaş cəmiyyətinin verdiyi geniş hüquq və azadlıqlar, müstəqil şəxsi inkişaf və siyasi bərabərlik bu çatışmazlıqları kompensasiya edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/107-muasir-cemi-yyetlerde-vetendas-cemi-yyeti-ni-n-formalasmasi-ve-i-qti-sadi-i-nki-safin-qarsiliqli-elaqesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/106 2025-05-24 BİZNES FƏALİYYƏTİNİN İQTİSADİYYATIN DİVERSİFİKASİYASINA TƏSİRİ Hüseyn Bağırsoylu Məqalədə iqtisadi diversifikasiya prosesinin zəruriliyi və ona təsir edən amillər şərh olunmuşdur. Həmin amillərdən biri olan biznes fəaliyyətinin məzmun və mahiyyəti açıqlanmış, iqtisadi dinamikaya təsiri izah olunmuşdur. Biznes siyasətinin, biznes mühitinin və ümumiyyətlə biznes fəaliyyətinin iqtisadi ədəbiyytlarda rast gəlinən müxtəlif izahları ümumiləşdirilmiş, onların iqtisadi xarakteristikası verilmişdir. 2017-2024-ci illəri əhatə edən dövr ərzində Naxçıvan Muxtar Respyblikasında biznes fəaliyyətinin həyata keçirilən diversifikasiya proseslərinə təsiri bir sıra iqtisadi göstəricilər əsasında təhlil edimişdir. Muxtar Respublikada biznes mühitini şərtləndirən amillər izah olunmuş, nəticələr əsasında gələcəkdə iqtisadi dinamikanın təsiri altında diversifikasiyanın genişləndirilməsi istiqamətində təkliflər verilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/106-bi-znes-feali-yyeti-ni-n-i-qti-sadi-yyatin-di-versi-fi-kasi-yasina-tesi-ri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/105 2025-05-24 LOGİSTİKA FƏALİYYƏTİNİN TARİXİ FORMALAŞMASI Günel İsayeva Logistika fəaliyyəti qədim dövrlərdən bugünə qədər insan cəmiyyətinin sosial və iqtisadi həyatında mühüm rol oynamışdır. İlkin mərhələlərdə daha çox hərbi məqsədlərə xidmət edən logistika, zamanla iqtisadi münasibətlərin mürəkkəbləşməsi və texnoloji inkişaflarla paralel şəkildə dəyişmiş və inkişaf etmişdir. Bu proses ərzində logistika tədarük, daşınma və ehtiyatların idarə olunması kimi funksiyalarla başlayaraq, son nəticədə inteqrasiya olunmuş təchizat zənciri idarəetməsi, strateji planlaşdırma və rəqəmsal əlaqələndirmə kimi kompleks funksiyaları özündə birləşdirən fəaliyyət sahəsinə çevrilmişdir. Bu məqalədə logistika fəaliyyətinin tarixi inkişaf yolu, onun ilkin hərbi kontekstdə formalaşmasından müasir iqtisadi sistemlərdəki strateji roluna qədər keçdiyi mərhələlərdən bəhs edilir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/105-logi-sti-ka-feali-yyeti-ni-n-tari-xi-formalasmasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/104 2025-05-24 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA ƏHALİNİN SOSİAL MÜDAFİƏSİNİN TƏŞKİLİNİN AKTUAL-STRATEJİ MƏSƏLƏLƏRİ Emin Əlirzayev Tədqiqatın məqsədi – Azərbaycan Respublikasında sosial müdafiənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı aktual problem istiqamətlərinin strateji prizmadan elmi təhlili şəraitində sosial müdafiənin əsasını təşkil edən spesifik sahələr üzrə aktual aspektlər və meyarlar müstəvisində təkmilləşmə üçün həlledici məsələlərin elmi əsaslandırılmış şəkildə əks etdirilməsidir. Tədqiqatın metodologiyası – müvafiq milli normativ baza, sahə üzrə beynəlxalq hesabatlılıq göstəriciləri və məlumatları, beynəxalq səviyyədə nəzəri-elmi baxışlar və rəsmi statistik göstəricilər üzərində kəmiyyət metodlarının da zəruri tətbiqilə ümumi elmi təhlil metodlarından istifadə olunmasına əsaslanır. Tədqiqatın nəticələri – müasir şəraitdə Azərbaycanda sosial müdafiə sisteminin əsas mexanizmləri üzərində təkmilləşdirilmələr aparılması zəruri hesab edilən istiqamətləri əks etdirməkdədir. Tədqiqatın tətbiqi əhəmiyyəti – tədqiqat çərçivəsində gəlinən nəticələrin Azərbaycanda sosial müdafiə islahatlarının növbəti perspektivdə ən vacib istiqamətlərdə təkmilləşdirilməsinin aparılması üçün aktual idarəetmə konturlarını nəzərdə tutmasındadır. Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi – Azərbaycan Respublikasının sosial müdafiə modeli nümunəsində sosial müdafiənin növbəti effektiv inkişafı üçün onun təşkili ilə bağlı aktual problemlərin və aspektlərin nəzərə əsaslara söykənməklə, təcrübədə də özünü göstərmiş əsas istiqamətlərinin, təkmilləşdirilmə üçün başlıca meyarların müəyyənləşdirilməsinin və bu məqsədlə yerli şəraitdə sosial müdafiənin islahat obyektinə alınması zəruri hesab etdiyimiz tənzimləmə elementlərinin strateji yanaşmada xəritəsinin verilməsidir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/104-azerbaycan-respubli-kasinda-ehali-ni-n-sosi-al-mudafi-esi-ni-n-teski-li-ni-n-aktual-strateji-meseleleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/103 2025-05-24 ORİJİNAL ÖYRƏNMƏ MÜHİTİNDƏ TEXNOLOGİYANİN VƏ ORİJİNAL ÖYRƏNMƏ PROQRAMLARININ ROLU Rübabə Məmmədova Xarici dilin tədrisində orijinal materiallardan istifadə çox vacibdir və bu materiallar tələbələrin tədrisdə müvəffəqiyyətini artırır. İnkişaf edən texnologiya sayəsində təlim prosesində istifadə olunan materialların növündə və keyfiyyətində əhəmiyyətli irəliləyişlər var. Texnologiya orijinal mühitlər üçün əvvəllər mövcud olmayan böyük üstünlüklər təklif edir və araşdırmalar göstərir ki, texnologiyadan istifadə orijinal öyrənmənin effektivliyinə müsbət təsir göstərir. Bu məqalədə orijinal öyrənmə mühitindən, orijinal öyrənmə fəaliyyətlərindən və təcrübələrindən bəhs edilir və xarici dilin tədrisində inkişaf edən tədris texnologiyaları sayəsində real həyatla formal təlim arasındakı boşluğun getdikcə azalması ilə bağlı əsas məqamlar qeyd olunur. Orijinal dil öyrənmə mühitində texnologiyadan istifadə tələbələrə oxuma, yazma, dinləmə, danışma, düşünmə bacarıqları və strategiyalarını daha da inkişaf etdirmək və bu bacarıqlardan səmərəli istifadə etmək imkanları yaradır. Müasir rəqəmsal dövrdə texnologiyadan istifadənin reallaşması tələbələri gələcəyə hazırlayır və tənqidi düşünən, yüksək motivasiyalı, effektiv ünsiyyət quran və problemləri həll etmə bacarıqlarına malik şəxslər yetişir. Bundan əlavə, orijinal dil öyrənmə mühitində texnologiyadan istifadə tələbələrə bir-biri ilə əlaqə yaratmağa və öz nailiyyətlərini sinifdən kənarda yaymağa imkanı verir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/103-ori-ji-nal-oyrenme-muhi-ti-nde-texnologi-yani-n-ve-ori-ji-nal-oyrenme-proqramlarinin-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/102 2025-05-24 SOSİO-EMOSİONAL KOMPETESİYALARIN AKADEMİK GÖSTƏRİCİLƏRƏ TƏSİRİ Xavərxanım Bakıxanova Məlumdur ki, akademik göstəricilər təhsilaların bilik səviyyəsini müəyyən edir. Lakin araşdırmalar sübut edir ki, akademik göstəricilərə təsir edən müəyyən amillər təhsilalanın bilik səviyyəsini təyin etməkdə ziddiyyətli məqamları ortaya çıxarır. Bildiyimiz kimi təhsil sistemimizdə daha çox konkret biliklərin təhsilalana mənimsədiməsi əsas yeri tutur. Dəqiq elmlərin tədrisinə daha çox vaxt ayıraraq təhsilalanların maariflənməsinə daha çox yatırım olunur. Buna baxmayaraq bəzi təhsilalanlar verilən informasiyaları daha uğurlu dərk etsə də, bir çox təhsilalan tapşırıqların mənimsənilməsinə daha çox vaxt ayırmasına baxmayaraq daha aşağı nəticə göstərə bilir. Digər bir misal olaraq qeyd edə bilərik ki, bəzən özü ev şəraitində imtahanlarına hazırlaşan təhsilalan bir neçə müəllim yanında hazırlaşan təhsilalandan daha yüksək akademik nəticəyə sahib olur. Belə hallarda təsadüfi deyil ki, akademik göstəricilərinin çox yuxarı olmasına baxmayaraq bir çox məzunlar iş həyatlarında onlardan gözlənilən mövqeyə çata bilmirlər. Bəzən ümumiyyətlə iş tapa bilmirlər. Bu kimi bir neçə ziddiyyətli məqamlar təhsil işçilərini, pedaqoq və psixoloqları düşünməyə vadar edir. Təhsilalanların tədris proqramını nə dərəcədə mənimsədiyini təyin etmək üçün əsas vasitə akademik göstəricilərdir. Akademik göstərici təhsilalanın bilik səviyyəsinin müəyyən etmək üçün vacib və əsaslı sübutdur. Akademik göstəricilərə bir çox amillər təsir edir. Nümunə olaraq şəxsiyyət quruluşu, öyrənmə vərdişləri, motivasiya, valideynlərin münasibəti, sosial-iqtisadi vəziyyəti və s. qeyd edə bilərik. Araşdırmalar sübut edir ki, akademik göstəricələrə təsir edən ən güclü amillərdən biri sosio-emosional kompetensiyalardır. Məqalənin əsas məqsədi sosio-emosional kompetensiyalar ilə akademik göstəricilər arasındakı əlaqəni araşdırmaqdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/102-sosi-o-emosi-onal-kompetesi-yalarin-akademi-k-gosteri-ci-lere-tesi-ri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/101 2025-05-24 AZƏRBAYCANDA ALİ HƏRBİ TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİNİN İNKİŞAFININ PEDAQOJİ ASPEKTLƏRİ Müjgan Məmmədzadə Azərbaycanda ali hərbi təhsil sistemi milli təhlükəsizlik strategiyasının vacib sütunlarından biridir. Peşəkar, yüksək intellektual hazırlığa malik və strateji düşüncə qabiliyyəti olan zabit kadrların hazırlanması, yalnız texniki və taktiki təlimlərlə deyil, müasir pedaqoji yanaşmalarla qurulan sistemli tədris modeli ilə mümkündür. XX əsrin sonlarından etibarən ölkəmizdə hərbi təhsil sahəsində mühüm islahatlar həyata keçirilmiş, sovet mirası olan mərkəzləşdirilmiş və standartlaşdırılmış sistemdən tədricən milli məzmuna və çevik pedaqoji yanaşmalara keçid baş vermişdir. Bu məqalənin məqsədi Azərbaycanda ali hərbi təhsil müəssisələrinin inkişaf mərhələlərini pedaqoji aspektlərdən təhlil etmək, tədris metodlarının dəyişməsi, kurikulum islahatları və liderlik təlimləri fonunda hərbi təhsilin müasir durumunu qiymətləndirməkdir. Həmçinin NATO və Türkiyə kimi tərəfdaş ölkələrin təcrübəsinin yerli sistemə inteqrasiyası da xüsusi vurğulanır Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/101-azerbaycanda-ali-herbi-tehsi-l-muessi-seleri-ni-n-i-nki-safinin-pedaqoji-aspektleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/100 2025-05-24 FRANSIZ DİLÇİLİYİNDƏ ONOMASTİK VAHİDLƏRİN AVTOMATİK İDENTİFİKASİYA XÜSUSİYYƏTLƏRİ Vəfa Seyid Məqalə fransız dilçiliyində xüsusi isimlərin avtomatik tanınması xüsusiyyətlərini araşdırır, xüsusi isimləri ümumi isimlərdən fərqləndirən xüsusiyyətləri tədqiq edir və xüsusi ismin ayrıca bir fərd və ya obyekt kimi mövcudluğu ilə bağlı müxtəlif dilçi alimlərin baxışlarını təhlil edir. Qeyd olunur ki, mətn daxilində xüsusi isimlərin tanınması bəzən dilçilər üçün çətinliklər yaradır. Avtomatik dil işlənməsi baxımından, xüsusi isimlərin tanınması üzrə aparılan işlər kompüter mütəxəssislərini kompüter işi üçün daha sadə tiplər və praktik həllər təklif etməyə vadar edir, eyni zamanda xüsusi isimlərin reallığını yetərincə nəzərə almağa çalışır. Xüsusi adların çıxarılması, tanınması və kateqoriyalaşdırılması üçün üç tip obyektin fərqləndirilməsi təklif olunur: ENAMEX, TIMEX və NUMEX. Xüsusi isimləri ayırd etmək üçün üç əsas sistem tipi təqdim olunur: qaydalara əsaslanan sistemlər, öyrənməyə əsaslanan sistemlər və hibrid sistemlər. Məqalədə göstərilir ki, xüsusi isimlərin aşkarlanması və təsnifatı üçün ən etibarlı ipucu onların sol və ya sağ konteksti və daxili quruluşudur. Xüsusi isimlər cümlə quruluşunda epitet, təyin, mübtəda, tamamlıq və ya təsrifləyici kimi də çıxış edə bilər. Tədqiqat göstərir ki, müxtəlif tipli xüsusi isimlər identifikasiya baxımından bərabər deyil, çünki onların kontekstual görünüşü və qəzet məqalələrində rastgəlmə tezliyi əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Buna görə də, xüsusi isimlərin identifikasiyası üçün istifadə olunan alətlər bu fərqlərə uyğunlaşdırılmalıdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/100-fransiz-di-lci-li-yi-nde-onomasti-k-vahi-dleri-n-avtomati-k-i-denti-fi-kasi-ya-xususi-yyetleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/99 2025-05-24 FRANSIZ VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ KEÇMİŞ ZAMANIN OXŞAR VƏ FƏRQLİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ Həyat Əliyeva Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/99-fransiz-ve-azerbaycan-di-lleri-nde-kecmi-s-zamanin-oxsar-ve-ferqli-xususi-yyetleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/98 2025-05-24 İNGİLİS DİLİNDƏ FRAZEOLOJİ VAHİDLƏRİN KOMPONENTLƏRİ Əli Qasımov Məqalədə frazeoloji vahidlərdən bəhs edilir. Bu məqsədlə ingilis dilində bir sıra frazeoloji vahidlərin tərkib hissələrinə diqqət yetirilir. Dünyanın müxtəlif dillərində insanın nitq fəaliyyəti prosesində formalaşan ifadələrə rast gəlirik. Maraqlıdır ki, əksər dilçilik ədəbiyyatında frazeologiya ilə idiomatiklik eyniləşdirilir. Ekvivalent sözlər kimi idiomatik və frazeologiyadan istifadə olunur. Məqalədə bu məsələyə münasibət açıqlanır. Bundan əlavə, frazeoloji vahidlər müxtəlif elmlərin obyekti hesab olunur. Lakin əksər alimlər bunu dilçilik elminə aid edirlər. Dilin ayrılmaz vahidləri sayılan frazeoloji vahidlər çoxsaylı etimoloji və leksik-qrammatik xüsusiyyətlərə malikdir. Məqalədə frazeoloji vahidlərin tərkib hissələrinin həmin xüsusiyyətlərin təzahüründə iştirakı əsaslandırılmışdır. Məqalədə göstərilir ki, frazeoloji mənanın əmələ gəlmə mexanizmi, semantik quruluşu və bir sıra qrammatik xüsusiyyətləri tədqiq olunsa da, frazeoloji vahidin strukturunun hər bir komponentinin təsir problemi maraqlı və aktual məsələlərdən biri kimi öz araşdırmasını gözləyir. Bu, məqalədə aktual problem kimi təqdim olunur. Frazeoloji vahidlərin ümumi mənası ilə yanaşı, tərkibindəki hər bir komponentin ayrı-ayrı semantik və qrammatik xüsusiyyətləri vardır və onların bu aspektdə öyrənilməsi vacibdir. Məqalədə, əsasən, cümlə formasında olan atalar sözləri və məsəllərin tərkibinə nəzər salınır. Əsas nitq hissələri ilə ifadə olunan ifadələrin komponentləri təhlil edilir. Tədqiqatlar təsdiq edir ki, ingilis dilində frazeoloji vahidlər demək olar ki, bütün əsas nitq hissələrini əhatə edir. Lakin onlar aktivliyinə görə bir-birindən fərqlənir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/98-i-ngi-li-s-di-li-nde-frazeoloji-vahi-dleri-n-komponentleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/97 2025-05-24 AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ İNGİLİS DİLİNƏ MƏXSUS İCTİMAİ ƏMƏK PROSESİ, PEŞƏKARLIQ VƏ SƏNƏTKARLIQ ANLAYIŞLARI BİLDİRƏN REALİLƏR Ləman Hacıhəsənova Realilərin bir dildən digərinə keçidi dillərarası qarşılıqlı əlaqə yaradılması üçün mühüm bir bünövrə təşkil edir. Artıq müasir dövrdə informasiya-kommunikasiya şəraiti sayəsində elə bir əlverişli mühit formalaşmışdır ki, insanlar bir-biri ilə yaxınlaşma imkanı əldə edir, cəmiyyətin ictimai-siyasi, mədəni-kütləvi və məişət həyatında qarşılıqlı mübadilə iştirakçısına çevrilə bilirlər. Artıq mədəniyyətlərarası əlaqələrin sərhəd tanımadığı qlobal dünyada elə bir mərhələ yetişmişdir ki, bir dildən başqa dilə söz keçidi bir mərhələli, biristiqamətli stereotiplərə sığışmır. Yəni indiki dünyada söz keçidi ilə əlaqədar hegemon dil anlayışı təsəvvürlərdən çıxmışdır. Bu prosesdə ancaq inteqrasiyadan, qarşılıqlı əlaqələrdən, ictimai və mədəni-məişətlə bağlı humanitar münasibətlərin yaxınlaşmasından söhbət gedə bilər. Azərbaycan dilinə ingilis dilinə məxsus realilərin axını burada təhlil edilən nümunələrlə yekunlaşmır. İctimai-siyasi, etnomədəni, iqtisadi və digər işgüzar kommunikasiyaların genişlənməsi ilə əlaqədar bu tipli alınmaların şəbəkəsinin genişlənəcəyi də istisnalıq təşkil etmir. Mümkündür ki, xalqlararası inteqrasiyaların genişlənməsi ictimai təsəvvürdə və dünyagörüşdə yaxınlaşmaların artması şəraitində ana dilinə daxil olan əcnəbi realilərin populyarlaşmasına təsir göstərə bilsin. Bunun nəticəsində isə realilər artıq ümumişlək söz kimi işlənmə funksiyası qazanmaq imkanlarına malik ola bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/97-azerbaycan-di-li-nde-i-ngi-li-s-di-li-ne-mexsus-i-cti-mai-emek-prosesi-pesekarliq-ve-senetkarliq-anlayislari-bi-ldi-ren-reali-ler Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/96 2025-05-24 BOLQAR/BULQARLARDA QƏDİM TÜRK MİFİNİN NAXÇIVAN TOPONİMLƏRİNDƏ İZLƏRİ Firuddin Rzayev Məqalədə əski türk mifik təfəkküründə xüsusi yeri olan bolqarlarda qədim türk mifinin Naxçıvan ərazisi toponimlərindəki izlərindən bəhs olunur. Tədqiqatlarda da adı keçən Bolqar mifinin tarixi m.ö. II-I minilliklərə söykənməklə, digər türklərdə də xatırlanmaqla, ərazi toponimik adlarında günümüzə qədər qalmışdır. Bu qədim miflərin Naxçıvan toponimlərində izi indiyədək Azərbaycan və türk alimləri tərəfindən tədqiq edilməmiş və onlarla bağlı Tanrı adının izahı verilməmişdir. Məqalədə qədim Naxçıvan ərazisi toponimik sistemindəki oykonimik adlarda Bolqar mifik adları dil və tarixi faktlar əsasında təsdiq edilir. Bu mifi daşıyan tayfalar demək olar ki, Naxçıvanın bütün toponimik sistemi oykonim, oronim, hidronimlərində də ilkin bolqar mifi variantında təkrarlanır. Bolqar türk mifinin prototürklərlə bağlı adlarda qalması bu mifik inancın qədimliyini sübut edir. İstər Naxçıvan, istərsə də digər türklərdə bu adın yeri məqalədə elmi faktlarla əsaslandırılır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/96-bolqar-bulqarlarda-qedi-m-turk-mi-fi-ni-n-naxcivan-toponi-mleri-nde-i-zleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/95 2025-05-24 ÇİNGİZ XANIN ŞİMALİ ÇİN ÜZƏRİNƏ YÜRÜŞÜ Əsədli Tuqay Tarixin bəzi dövlərində böyük liderlər ortaya çıxır və xalqının taleyini dəyişir.Türklərlə adət-ənənələri, mədəniyyətləri, hətta bir çox əfsanəyə görə qohumluq əlaqələri olan monqolların taleyini dəyişən isə Çingiz xan oldu.Çingiz bir dünya fatehi idi.Makedoniyalı İsgəndər, Atilla kimi həm hərb, həm dövlət idarəçiliyi sahəsində tarixə keçmiş liderlər öz sələflərinin yaratdığı sistem üzərində uğur qazamışlardır.Çingiz isə bu sistemi özü yaratmış, qurduğu dövlətin həm ilk, həm də ən qüdrətli rəhbəri olmuşdur.Çingiz imperatorluğunun sistemini qədim türk dövlətçilik ənənələrinə əsasında yaratmışdı. Çingiz xanın səfərləri çox dağıdıcı olmuş, milyonlarla insan bu yürüşlərdən əziyyət çəkmiş və öldürülmüş, onlarla dövlət və əmirliklər süqut etmiş, yüzlərlə mədəniyyət abidələri dağıdılmışdır.Lakin Çingizin tarixdəki bir çox liderə örnək ola biləcək davranışları da mövcud idi.Hərbi yürüşləri zamanı istifadə etdiyi strategiyalar Çingizin dövrünün irəlisində bir adam olduğunu nümayiş etdirir.Xüsusilə məqalənin mövzusu olan Şimali Çin yürüşü zamanı Çingiz xanın atdığı fərqli addımları və türk və monqol əfsanələrinin ortaq hədəfi olan “dünya fatehliyi” üçün lazımi xüsusiyyətlərini görmək mümkündür Məqalədə Çingiz xanın ilk böyük səfəri olan Şimali Çin yürüşünə hazırlıq prosesi, yürüşün səbəbləri, Tanqut ölkəsinə və Tszin imperatorluğu ilə müharibə zamanı baş verən çətinliklər, yürüşlərin nəticələri haqqında o dövrə aid ilkin qaynaqlardan, avropalı və türk yazıçılar tərəfindən qələmə alınmış əsərlərdən faydalanaraq ətraflı məlumat verilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/95-ci-ngi-z-xanin-si-mali-ci-n-uzeri-ne-yurusu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/94 2025-05-24 NAXÇIVANLILARIN II DÜNYA MÜHARİBƏSİNİN ÖN CƏBHƏLƏRİNDƏ YAZDIQLARI CƏBHƏ MƏKTUBLARI “ŞƏRQ QAPISI” QƏZETİNİN SƏHİFƏLƏRİNDƏ Fəxrəddin Cəfərov Yaşar Rəhimov Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/94-naxcivanlilarin-ii-dunya-muhari-besi-ni-n-on-cebheleri-nde-yazdiqlari-cebhe-mektublari-serq-qapisi-qezeti-ni-n-sehi-feleri-nde az info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/93 2025-05-24 AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ REGİONLARININ XARİCİ MƏDƏNİ VƏ İQTİSADİ ƏLAQƏLƏRDƏ İŞTİRAKININ QANUNVERİCİLİK BAZASI Nəzrin Kərimova Təqdim olunan məqalədə Azərbaycan Respublikası regionlarının xarici mədəni və iqtisadi əlaqələrdə iştirakının bəzi normativ və siyasi-hüquqi aspektləri araşdırılır. Bu sahədə normativ aktların və mövcud reallıqların təhlili belə qənaətə gəlməyə imkan verdi ki, Azərbaycanın qoşulduğu ikitərəfli və çoxtərəfli müqavilə və sazişlər ölkəmizin regionlarının transsərhəd və regionlararası əməkdaşlığı üçün geniş imkanlar açır. Ölkənin üzərinə götürdüyü çoxşaxəli beynəlxalq öhdəliklər regionların sosial-iqtisadi inkişafı, mədəni layihələrin həyata keçirilməsi, Azərbaycanın və onun regionlarının dünyada tanıdılması üçün əlverişlidir. Aparılmış təhlillər deməyə imkan verir ki, Azərbaycan Respublikasının unitar quruluşu onun regionlarının beynəlxalq əməkdaşlıqda müstəqil qurumlar kimi deyil, Azərbaycan dövlətçiliyinin üzvi tərkib hissələri kimi iştirakını müəyyən edir. Bu, müəyyən tarixi, siyasi və coğrafi şəraitə və səbəblərə görə fərqli hüquqi və dövlət statusuna malik olan Naxçıvan Muxtar Respublikasına da aiddir. Muxtar respublika öz statusuna görə Azərbaycanın digər bölgələri ilə müqayisədə daha geniş hüquq və səlahiyyətlərə malik olsa da, onun xarici əlaqələri Azərbaycan qanunvericiliyi ilə kifayət qədər dəqiq müəyyən edilib. Təqdim olunan faktlardan da belə nəticə çıxır ki, Naxçıvan beynəlxalq əməkdaşlıq məsələlərində müstəsna olaraq Azərbaycanın xarici siyasət strategiyasına uyğun fəaliyyət göstərir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-24 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/93-azerbaycan-respubli-kasinin-regi-onlarinin-xari-ci-medeni-ve-i-qti-sadi-elaqelerde-i-sti-rakinin-qanunveri-ci-li-k-bazasi az info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/92 2025-05-23 SOVET DÖVRÜNDƏ NAXÇIVAN ƏDƏBİ MÜHİTİNDƏ QARABAĞ MÖVZUSUNUN ƏKS OLUNMASI (1924-1991) Azadə Əliyeva Sovet dövründə (1924-1991) Naxçıvan ədəbi mühitində Qarabağ mövzusu mühüm yer tutmuşdur. Sovet ideologiyasının tətbiq etdiyi senzura səbəbindən yazıçılar və şairlər bu mövzunu birbaşa deyil, daha çox dolayı yollarla əks etdirmişlər. Poeziya, nəsr və dramaturgiya sahələrində Qarabağın tarixi, təbiəti, qəhrəmanlıq ruhu və xalqın ona bağlılığı təsvir olunmuşdur. Məmməd Araz, İslam Səfərli, Hüseyn İbrahimov, Məmmədağa Şirəliyev və Mirmehdi Seyidzadə kimi Naxçıvanlı ədiblər öz əsərlərində Qarabağ sevgisini ifadə etmişlər. Məmməd Arazın "Qarabağ şikəstəsi", İslam Səfərlinin "Qarabağım" şeiri, Hüseyn İbrahimovun "Zəfər yolu" romanı bu istiqamətdə yazılmış mühüm nümunələrdəndir. Dramaturgiya və publisistika sahələrində də Qarabağ məsələsinə toxunulmuş, vətənpərvərlik ruhunu gücləndirən əsərlər yazılmışdır. Məmməd Aslanın "Qarabağın səsi" və Hüseyn İbrahimovun "Sönməyən ocaqlar" pyesləri bu mövzuda diqqətəlayiq nümunələrdir. Bütün bu əsərlər Sovet ideologiyasının qoyduğu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, Qarabağ sevgisini yaşatmış və xalqın milli ruhunu qorumağa xidmət etmişdir. 1980-ci illərdə milli ruhun yüksəlməsi ilə Qarabağ məsələsi daha açıq şəkildə ifadə olunmağa başlamış və bu dövrün ədəbiyyatı Qarabağın azadlıq mübarizəsində ideoloji əsas rolunu oynamışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-05-23 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/92-sovet-dovrunde-naxcivan-edebi-muhi-ti-nde-qarabag-movzusunun-eks-olunmasi-1924-1991 Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/91 2026-06-11 KONTEKST ANLAYIŞININ PRAQMATİK TƏHLİLİNƏ DAİR Elnarə Putayeva Məlumdur ki, insanlar müxtəlif ictimai davranışlarını şifahi və ya yazılı formada həyata keçirə bilirlər. Nitq prosesi qayda və prinsiplər əsasında reallaşır və bu qayda və prinsipləri nəzərdən keçirdikdə, praqmatik istifadə şərtləri gündəmə gəlir. Praqmatika dilin kontekstdən asılı şəkildə öyrənilməsini və dilin kontekstdə nəzərdə tutulan şərtləri ödəyərək necə təzahür etməsini araşdırmağın vacib olduğunu iddia edir. Bu baxımdan məqalədə kontekst və praqmatika arasındakı bağlılıq təhlil olunur və araşdırılır. Ümumilikdə, bu sahədə aparılmış tədqiqatların təhlili göstərir ki, kontekst statik deyil, məna yaratma proseslərinin fəal iştirakçısıdır. Tədqiqatçılar linqvistik, koqnitiv, sosial-mədəni və situativ parametrlərə malik olan kontekstin çoxqatlı təbiətə sahib olduğunu xüsusi olaraq vurğulamışlar. Kontekstin bu cür qavranılması və tətbiq edilməsi mədəniyyətlərarası ünsiyyət, xarici dillərin tədrisi və süni intellekt kimi sahələr üçün əhəmiyyətli təsirə malik ola bilər. Tədqiqatlar davam etdikcə kontekst və praqmatika arasındakı qarşılıqlı əlaqənin təhlili insanlararası ünsiyyətin mürəkkəbliklərini açmağa xidmət edə bilər. Əldə olunmuş bu nəticələrdən xarici dilin tədrisi, mədəniyyətlərarası ünsiyyət və təbii dil emalı kimi sahələrdə istifadə oluna bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2026-06-11 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/91-kontekst-anlayisinin-praqmati-k-tehli-li-ne-dai-r Azərbaycanca info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/90 2025-06-27 ORDUBAD RAYONUNUN BİLƏV KƏNDİ: TARİXİ, ABİDƏLƏRİ Hacıfəxrəddin Səfərli Məqalədə Ordubad rayonunun inkişaf etmiş yaşayış məskənlərindən biri olan Biləv kəndinin tarixindən və ərazisindəki abidələrdən bəhs olunur. Burada ilk növbədə “Biləv” oykonimi izah edilir, kəndin ərazisində mövcud olan tarixi abidələrdən Biləv yaşayış yeri, Babək qalası, Biləv qalası və Biləv körpüsü haqqında yığcam məlumat verilir. Həmşinin məqalədə kəndin ərazisində indiyədək qalan 10 ədəd epiqrafik abidə - kitabə tədqiqata cəlb olunmuşdur. Orta əsrlər dövrünə aid olan bu abidələrin təhlilinə əsasən aydın olur ki, kəndin əsası təxminən V-VII əsrlərdə qoyulmuş və o, inkişaf etmiş Orta əsrlər dövründə yüksək inkişaf səviyyəsində olmuşdur. Kənddə qeydə alınaraq tədqiq olunan daş qoç fiquru tipli qəbirüstü xatirə abidələri və onların üzərində həkk edilən kitabələr təsdiq edir ki, orada daş üzərində işləmə, bədii daşyonma sənəti üzrə mərkəz fəaliyyət göstərmiş və bu mərkəzdə dəyirman daşları, qoç fiquru tipli qəbirüstü xatirə abidələri və s. daş məmulatları hazırlanmışdır. Yerli əhali də şahidlik edir ki, kənddə “Elti dağı” və “Dəhnə dərə” adlı yerlərdə belə mərkəzlər fəaliyyət göstərmişdir. Böyük İpək Yolu marşrutları üzərində yerləşdiyi üçün kənd həmişə yüksək inkişaf səviyyəsində olmuşdur. Ona görə də Rusiya işğalından sonra Biləv 19 kəndi birləşdirən Biləv mahalının mərkəzi olmuşdur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-06-27 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/90-ordubad-rayonunun-bi-lev-kendi-tari-xi-abi-deleri Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/89 2025-03-19 MƏKTƏB-İLK PEŞƏ-İXTİSAS TƏHSİL-ALİ MƏKTƏB” SİSTEMİNDƏ ŞAGİRDLƏRİN PEŞƏYÖNÜMÜ İŞLƏRİNİN TƏŞKİLİ Nizami Quliyev Məktəb təlimi zamanı peşə yönümü işi şagirdlərin peşələrin ilkin, elementar təhlilinə yönəlməlidir. O,özündə iki əsas məqamı ehtiva etməlidir: peşələrin məzmununu və bunun üçün lazım olan qabiliyyət və bacarıqları. Sonra bu stereotip gözlənilən peşə maraqlarına uyğun olaraq özünəqiymət,özünütəhsil və özünütərbiyə məqamları vurğulanmaqla çoxsaylı peşə seçmə materialları əsasında möhkəmləndirilməlidir. Bunların reallaşmasında məktəbin ilk peşə-ixtisas təhsili müəssisələri və ali məktəblərdə qarşılıqlı əməkdaşlığı mühüm yer tutur. Təlim prosesində şagirdlərin yaradıcılıq imkanlarını “orta məktəb-ilk peşə-ixtisas təhsili-ali məktəb” sistemində intellektual fəaliyyətin inkişafında varisliyi təmin edən xüsusi pedoqoji texnologiyaları həyata keçirməklə reallaşdırılmaq mümkündür. Burada varislik ənənələrinin qoruyub saxlanılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Orta məktəblə ali məktəb arasında varislik birgə təhsil fəaliyyətində əmələ gələrək və vahid dəyərlər şkalası əsasında təyin edilərək yeni ənənələrin formalaşdırılmasına səbəb olmalıdırlar. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/89-mekteb-i-lk-pese-i-xti-sas-tehsi-l-ali-mekteb-si-stemi-nde-sagi-rdleri-n-peseyonumu-i-sleri-ni-n-teski-li Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/87 2025-03-19 TRİDEKAN TURŞUSUNUN TRİETANOLAMİNLƏ ƏMƏLƏ GƏTİRDİKLƏRİ DÖRDLÜ AMMONİUM DUZUNUN BAKTERİSİD XASSƏLƏRİNİN TƏDQİQİ Asya Şahverdiyeva Durna Ağamalıyeva Müasir dövrün qlobal problemi sayılan korroziya neft sənayesinə malik inkişaf etmiş dünya ölkələri ilə yanaşı respublikamızda da neft-Kimya sənayesi və digər sahələrdə çox ciddi problem olaraq qalmaqdadır. Geniş xammal ehtiyatına malik çoxfunksiyalı korroziya inhibitoru yaradılması aktual problem olaraq qalır. Korroziya inhibitorlarına qoyulan əsas tələblər ondan ibarətdir ki, onlar sadə texnologiya ilə alınmalı, geniş xammal bazasına, çoxfunksiyalı təsirə, kifayət qədər aşağı qatılıqlarda yüksək mühafizə təsirinə malik, ekoloji cəhətdən zərərsiz, iqtisadi baxımdan ucuz olmalıdır. Yuxarıda deyilənləri nəzərə alaraq, məqalədə tridekan turşusunun TEA ilə əmələ gətirdiyi dördlü ammonium duzunun müxəlif qatılıqlı məhlullarının qatılıqdan asılı olaraq bakterisid effektinin nəticələri verilmişdir. Tədqiqat obyekti kimi Abşeron-Binəqədi yatağından götürülmüş 1143 ştamm olan “Desulfovibrio desulfuricans” növündən istifadə olunmuşdur. Müəyyən olnmuşdr ki, sintez olunmuş tridekan turşusunun TEA ilə əmələ gətirdiyi kompleks duz 250 mq/l qatılıqda sulfatreduksiyaedici bakteriyalara qarşı 100% bakterisid təsir göstərərək bakteriyaların inkişafını tam dayandırır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/87-tri-dekan-tursusunun-tri-etanolami-nle-emele-geti-rdi-kleri-dordlu-ammoni-um-duzunun-bakteri-si-d-xasseleri-ni-n-tedqi-qi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/86 2025-03-19 BAKI ŞƏHƏRİNİN ÖLKƏ MƏSKUNLAŞMA SİSTEMİNDƏ ROLU Zakir Eminov Zeynəb Mirzəyeva Bakı şəhəri paytaxt mövqeyi, yüksək sosial-iqtisadi inkişafı ilə ölkə məskunlaşma sisteminin formalaşmasında əsas rol oynayır. Şəhərin sosial-iqtisadi və demoqrafik inkişafı onu ölkənin tək və əsas urbanizasiya mərkəzinə çevrilməsinə gətirib çıxarır. Nəticədə Azərbaycanın digər şəhər və rayonları ilə müqayisədə Bakı şəhərində əhali sürətlə artır, məskunlaşmada qütbləşmə prosesi davam edir. Siyahıyaalma materiallarına əsasən, 2019-cu ilədək Bakı şəhərinə ölkə daxilindən 425,3 min nəfər əhali miqrasiya etmişdir. Onların 393,7 min nəfəri və ya 92,6%-i şəhərlərdən, 31,6 min nəfəri və ya 7,4%-i kəndlərdən gələnlər təşkil etmişdir. Məqalədə tədqiqat aparılan 1979-2023-cü illər ərzində Bakı şəhərində əhali sayının artımı və urbanizasiya səviyyəsi ölkənin əhali sayı çox olan şəhərləri (Gəncə, Naxçıvan, Sumqayıt, Şirvan və Mingəçevir) üzrə eyni göstəricilərlə müqayisə olunmuşdur. Həmçinin şəhərin ölkə məskunlaşma sistemindəki rolu bir əsrdən çoxdur əsas gücə sahib olduğu - iqtisadi, sosial və siyasi aspektdə təhlil olunmuş, tədqiqat nəticəsində aşkar olunan problemlərin həlli yolları əsaslandırılmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/86-baki-seheri-ni-n-olke-meskunlasma-si-stemi-nde-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/85 2025-03-19 ASSESSMENT OF THE GEO-ECOLOGICAL SITUATION OF HIGH MOUNTAIN LANDSCAPES USING GIS TECHNOLOGIES (IN THE CASE OF THE GREAT CAUCASUS) Ülviyə Qasımova As a result of anthropogenic impacts, it is possible to observe changes in landscapes not only in plains, but also in mountainous areas. In particular, the melting of glaciers in high-mountainous areas as a result of global warming and the shrinking of glacier areas are examples of this. In this case, their long-term study is important. In this regard, our study is dedicated to a topical topic. In the 21st century, there are various opportunities to conduct long-term studies using modern methods during the study of the territory. In this article, we have analyzed the study of the geoecological situation in the high-mountainous landscapes of the Greater Caucasus using GIS technologies and its results. At this time, priority was given to modern methods and techniques, modern methods, processing and analysis of satellite images. In addition, field research and materials of previous researchers were also used. When analyzing the geoecological situation of landscapes, we also used the results of the study of vegetation cover, soil cover and surface temperature obtained from our previous studies. As a result of the conducted studies, the landscapes in the study area were regionalized according to their geoecological status and 3 classifications were distinguished: relatively unchanged, weakly and moderately changed landscapes. It was determined that most of the territory belongs to relatively unchanged and moderately changed areas. The main reason for this is that the relief of the area is unfavorable for development. However, considering that the area also has the most productive summer pastures, we also observe problems such as vegetation degradation and soil erosion. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/85-assessment-of-the-geo-ecological-situation-of-high-mountain-landscapes-using-gis-technologies-in-the-case-of-the-great-caucasus Ingilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/83 2025-03-29 QIZIL NANOHİSSƏCİKLƏRİNİN REDUKSİYA ÜSULU İLƏ ƏLDƏ EDİLMƏSİ Gülnar Hüseynova Hüseyn İmanov Qızıl nanohissəcikləri reduksiya üsulu ilə uğurla sintez edilmişdir. Başlanğıcda, reaksiya zamanı bir qədər mavi məhlul əmələ gəlir, sonra tədricən nanohissəciklərin əmələ gəlməsini göstərən qırmızı-bənövşəyi çöküntüyə çevrilir. Sintez edilmiş qızıl nanohissəcikləri optik xassələri UB spektroskopiyadan istifadə edərək xarakterizə edildi, burada həm kolloid məhlulların, həm də şüşə üzərində nazik təbəqə çöküntülərinin udma spektrləri təhlil edildi. R3N-CHCl3 məhlulunda və şüşə substratda bənövşəyi rəngli qızıl nanohissəciklərin nazik təbəqəsinin mikroskopda tədqiqi edilərək vahid hissəciklərin paylanması aşkar edilmişdir. Funksional qrupları müəyyən etmək və nanohissəciklərin satabilləşməsində iştirak edən qarşılıqlı əlaqəni təsdiqləmək üçün Furye-transformasiyalı infraqırmızı (FT-İQ) spektroskopiyasından istifadə edilmişdir. Transmissiya elektron mikroskopiyası (TEM) analizi sintez edilmiş qızıl nanohissəciklərin yaxşı müəyyən edilmiş morfologiyaya malik nanoölçülü ölçülərə malik olduğunu göstərmişdir. Bundan əlavə, rentgen faza analizi əldə edilmiş qızıl nanohissəciklərin kristal təbiətini və faza təmizliyini təsdiqlədi. Əldə edilən nəticələr nəzarət olunan optik və struktur xassələri olan qızıl nanohissəciklərin istehsalında reduksiya metodunun effektivliyini vurğulayır. Bu araşdırma, nanotexnologiya, kataliz və biotibbdə potensial tətbiqlərə töhfə verən qızıl nanohissəciklərin sintezi və xarakteristikası ilə bağlı dəyərli fikirlər təqdim edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-29 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/83-qizil-nanohi-sseci-kleri-ni-n-reduksi-ya-usulu-i-le-elde-edi-lmesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/82 2025-03-19 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASINDA MƏKTƏBƏQƏDƏR TƏHSİL MÜƏSSİSƏLƏRİ VƏ MƏKTƏBLƏRİN İNFRASTRUKTURU: PROBLEMLƏR VƏ İSLAHATLAR (1995-2003-cü illər) Nuray Hacıyeva 1995-2003-cü illər Naxçıvan Muxtar Respublikasında təhsil və elm sisteminin inkişafında mühüm mərhələdir. Azərbaycanın ümummilli lideri Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra milli təhsil sisteminin infrastrukturunun müasirləşdirilməsi və təkmilləşdirilməsi, istiqamətində əsaslı islahatlara başlanıldı. Bu islahatlar Naxçıvanın təhsil mənzərəsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmiş, məktəbəqədər təhsil müəssisələri və məktəblərin infrastrukturunun müasir standartlara uyğunlaşdırılmsına imkan vermişdir. Məqalədə 1995-2003-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında təhsil infrastrukturunun problemləri, onların aradan qaldırılması üçün görülən işlər və islahatların təhlili aparılmışdır. Tədqiqatda arxiv sənədləri, statistik məlumatlar və elmi ədəbiyyatın təhlili kimi metodlardan istifadə edilmişdir. Məqalədə ilk dəfə olaraq, həmin dövrdə mövcud problemlərin aradan qaldırılması üçün həyata keçirilən tədbirlərin effektivliliyi qiymətləndirilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, 1991-ci ildən başlayaraq, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin infrastrukturunda müxtəlif problemlər meydana çıxmış və bu onların fəaliyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə mənfi təsir göstərmişdi. Ən böyük çətinliklər maddi-texniki təminatın zəif olması və peşəkar kadr çatışmazlığı ilə bağlı olmuşdur. Ümumtəhsil məktəblərinin infrastrukturu həmin illərdə təkmilləşdirilməyə başlanmışdır. Təhsil müəssisələrinin binalarının təmir olunması, tədris avadanlıqlarının yenilənməsi və müəllimlərin peşə hazırlığının artırılması üçün işlər həyata keçirilmişdi. Naxçıvan Muxtar Respublikasının müxtəlif bölgələrində məktəblər üçün yeni tədris binalarının inşasına başlanmış, mövcud məktəblərin əsaslı təmiri aparılmışdır. Bu dövrün sonunda məktəbəqədər və ümumtəhsil məktəblərində müəyyən irəliləyişlər əldə edilsə də, təhsil infrastrukturunun tam şəkildə təkmilləşməsi üçün daha geniş və davamlı islahatlar ehtiyacı olduğu aydın olmuşdur. Həmin islahatlar isə 2003-cü ildən sonrakı mərhələdə - Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin hakimiyyəti illərində uğurla həyata keçirilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/82-naxcivan-muxtar-respubli-kasinda-mektebeqeder-tehsi-l-muessi-seleri-ve-mektebleri-n-i-nfrastrukturu-problemler-ve-i-slahatlar-1995-2003-cu-iller Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/65 2025-03-19 GÖRKƏMLİ AZƏRBAYCAN MEMARI ƏCƏMİ ƏBUBƏKR OĞLU NAXÇIVANİNİN HƏYATI VƏ YARADICILIĞI HAQQINDA Hacıfəxrəddin Səfərli Məqalədə görkəmli Azərbaycan memarı Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin həyatı, yaradıcılığı, doğum və ölüm tarixləri haqqında bəhs olunur. Qeyd edilir ki, Orta əsr mənbələrində Əcəmi Naxçıvaninin həyatı, yaradıcılığı, doğum və ölüm tarixləri haqqında indiyədək heç bir məlumat gəlib çatmamışdır. Ona görə də, memarın yaradıcılığının məhsulu olan Yusif Küseyir oğlu və Möminə xatın türbələrinin inşa tarixləri əsasında təhlillər aparılır və onun doğum və ölüm tarixləri təxmini də olsa müəyyən edilir. Belə bir nəticəyə gəlinir ki, Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani XII yüzilliyin 20-ci illərində anadan olmuş, həmin yüzilliyin sonlarında vəfat etmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/65-gorkemli-azerbaycan-memari-ecemi-ebubekr-oglu-naxcivani-ni-n-heyati-ve-yaradiciligi-haqqinda Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/64 2025-03-19 NMR-DA MÜXTƏLİF ŞƏHƏR, KƏND VƏ RAYONLARINDA GENDER BƏRABƏRLİYİ MƏSƏLƏSİNƏ YANAŞMALAR Solmaz Cabbarova Sevinc İsmayılova Zülfiyyə Babazadə Qloballaşan dünyada şəxsiyyətlərarası münasibətlərin dəyişkən hal alması, cəmiyyətin öz sturukturunu dəyişməsi, milli və mənəvi dəyərlərin məhvi gender bərabərliyi məsələsinə müraciət etməyə səbəb olmuşdur. Uşaqlara cinsi dimofirizmin aşılanmasına tənqidi münasibətin yaranması feminist, maskulin, homoseksual, transseksual, biseksualların və s. çoxalmasına gətirib çıxardı. Eynicinsli insanların (homoseksual, biseksual) münasibəti cəmiyyətin tarazlığını pozaraq əhalinin təbii artımının azalmasına eyni zamanda natamam ailələrin çoxalmasına səbəb oldu. Eyni zamanda cinsi mənsubiyyətə yad münasibətin formalaşması nəticəsində, qadın kişi məhfumları həqiqi mahiyyətini itirməyə başladı. Cinsi kimliyə yaranan tərəddütlü münasibət birbaşa duyğularda pozuntuların yarananmasına gətirib çıxartdı. Müasir günümüzdə duyğularda olan pozuntular, dəyərsizlik, tənhalıq, yetərsizlik duyğusu və bu duyğunun gətirdiyi ani, məntiqə sığmayan qərarlar mövcud məsələni işıqlandırmağa sövq etmişdir. Natamamlıq kompleksi, bir çox takıntılı davranışlar bu duyğuların utancaqlıq və kibirli davranış reaksiyaları ilə gizlədilməyə çalışması böhranlı vəziyyətin nə qədər acınacaqlı vəziyyətdə olduğundan xəbər verir. Kütləvi informasiya vasitələrinin bu istiqamətdə məqsədyönlü addımları mövcud situasiyanı daha da gərginləşdirmişdir. Bu məqalədə gender bərabərliyinin mahiyyəti, nə vaxt və harada yaranma səbəbi onun mahiyyəti bu bərabərliyin təmin olunmamasının cəmiyyətdə gətirdiyi neqativ hallar araşdırılmişdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/64-nmr-da-muxteli-f-seher-kend-ve-rayonlarinda-gender-beraberli-yi-meselesi-ne-yanasmalar Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/63 2025-03-19 TƏLƏBƏLƏRİN SOSİAL İNTELLEKTİ VƏ MƏDƏNİYYƏT ARASINDAKI ƏLAQƏNİN EMPİRİK TƏHLİLİ Səbinə Əlizadə Məqalədə tələbələrin sosial intellekti ilə mədəniyyət arasındakı əlaqənin empirik təhlili aparılır. Göstərilir ki, sosial intellektin əsasında, ilk növbədə, fərdi quruluş və mədəniyyət durur. Ona görə də fərdlərin dəyişməsi üçün tələb оlunаn təməl imkanları, on¬larda həmin im¬kanları inkişaf etdirmək tələbatı, motivi, yönəlişliyi, eləcə də onların yaşa¬dıqları mədəni mühitin xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi lazım gəlir. Belə ki, tələbəlik illərində gənclərdə şəxsi problem¬ləri müstəqil olaraq həlletmə yol-ları müəyyən¬ləşir, onları həyata keçirmək üçün ba¬carıq¬lar yaranır. Buna səbəb, ilk növbədə, tə¬ləbələrdə davamlı olaraq verbal (sosial) intel¬lekt təcrübəsinin inkişaf etmə¬¬sidir. Hazırda gənclər özlərini işdə, ünsiyyətdə, ictimаi, еlmi- yаrаdıcı fəаliyyətdə tanıyırlar, daxili imkanlarını kəşf еdirlər, dərk edirlər. Bu da özünüyаrаtmаdır. Özünüyаrаtmа bəzən də ziddiyyətlərlə bаş vеrir. Dəyişmənin müddəti və nəticələrinin necə olacağı suаlının cavabı isə, təəssüf, hər zaman aydın olmur. Belə bir mədəni şəraitdə həyatın mənasını taparaq ona köklənmək, bu sahədə sosial intellektin imkanlarını səfərbər etmək lazım gəlir. Ona görə də bu kimi sualların müəyyən qismini cavablandırmaq üçün tədqiqatın metodoloji bazası ilə tanış olmaq lazım gəlir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/63-telebeleri-n-sosi-al-i-ntellekti-ve-medeni-yyet-arasindaki-elaqeni-n-empi-ri-k-tehli-li Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/61 2025-03-19 MAGİSTRANT PEDAQOQLARIN PEŞƏ KOMPETENSİYALARININ FORMALAŞMASINDA MAGİSTR DİSSERTASİYASININ ROLU Lalə Allahverdiyeva Məqalədə magistrant pedaqoqların peşə kompetensiyalarının formalaşmasında magistr dissertasiyasının rolundan bəhs edilir. Magistrantların elmi tədqiqatçılıq fəaliyyətinin təzahürü olan magistr dissertasiyası tələbənin peşə hazırlığının səviyyəsini, onun müstəqil elmi tədqiqatlar aparmaq və peşə fəaliyyəti sahəsində praktiki problemləri həll etmək bacarığını göstərən yekun ixtisas işidir. Magistr dissertasiyası magistratura proqramının sonunda magistrantın hazırlı¬ğının keyfiyyətinin ayrılmaz göstəricisidir. Bu fəaliyyət növü müəllifin nəzəri bilik potensialını, müxtəlif anlayış və nəzəriyyələri şərh etmək bacarığını, tədqiq edilən problemin yaradıcı şəkildə qavramaq bacarığını və ixtisas üzrə bilik səviyyəsini, potensialını göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Magistr dissertasiyasının yazılması üçün magistrantdan tələb olunan magistratura hazırlığı istiqamətində nəzəri və praktiki biliklərin sistemləşdiril¬məsi, möhkəmləndirilməsi və genişləndirilməsi, onların konkret tədqiqat problem¬ləri¬nin həllində tətbiqi; tədqiq olunan psixoloji hadisə və ya prosesin elmi ideyasını və mahiyyətini əsaslandır-maq üçün nəzəri tədqiqatların aparılması; müstəqil iş aparmaq bacarıqlarının nümayiş etdirilməsi, tədqiq olunan psixoloji hadisə və ya prosesin təhlilini təmin edən metodların əsaslandırılması və istifadəsi, onun inkişaf meyllərinin və qanunauyğunluqlarının müəyyən edilməsi; tədqiq olunan psixoloji hadisənin və ya prosesin təkmilləşdirilməsi və inkişafı üçün konkret təkliflərin hazırlanması; magistrantın təhsil və ya elmi müəssisədə müstəqil işləməyə hazır olduğunu nümayiş etdirə bilməsinə dair fikirlər məqalədə şərh edilmişdir. Məqalədə magistir dissertasiyasının tərtibinə veriliən tələblər, dissertasi¬yanın hazırlanması prosesi dövründə magistrantda formalaşması zəruri olan kompetensi¬yalar, elmi rəhbərin magistir dissertasiyasının hazırlanmasında rolu və funksiyaları, dissertasiyanın hazırlanmasında ixtisas üzrə təhsil proqramında nəzərdə tutulmuş kompenesiyalar və digər məsələlər təhlilə cəlb edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/61-magi-strant-pedaqoqlarin-pese-kompetensi-yalarinin-formalasmasinda-magi-str-di-ssertasi-yasinin-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/60 2025-03-19 MƏKTƏBƏQƏDƏR MÜƏSSİSƏLƏRDƏ BƏDƏN TƏRBİYƏNİN TƏŞKİLİ VƏ TƏDRİSİ Həsən Babayev Son dövrlərdə həyata keçirilən təhsil islahatları uşaq bağçalarında da öz əksini tapmışdır. Gənc nəslin təlim-tərbiyəsində aparılan yeniliklər onların hərtərəfli inkişafına yönəlmişdir. Bu islahatların əsas məqsədi uşaqları sağlam, gümrah böyütmək, onları fiziki və mənəvi cəhətdən güclü, mərd və cəsur bir nəsil kimi yetişdirməkdir. Bununla yanaşı, uşaqlara vətənə sədaqət, dostlarına qarşı məsuliyyət hissi və vətənin müdafiəsi üçün barışmaz mövqe sərgiləməyi öyrətmək də mühüm vəzifələrdəndir. Fiziki tərbiyənin təkmilləşməsi üçün pedaqoji biliklərlə silahlanmış mütəxəssislərin yetişdirilməsi vacibdir. Fiziki tərbiyə uşaqlara səbir və həssaslıqla öyrədilməlidir ki, onların bədən və ruh sağlamlığı təmin edilsin. Bu yanaşma sayəsində müstəqil dövlətimizin gələcəyi üçün sağlam təməllər qoyulacaq, yüksək şəxsi keyfiyyətlərə malik, hərtərəfli inkişaf etmiş və kamil insanlar yetişdiriləcəkdir. Uşaqların tərbiyəsi yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi-əxlaqi baxımdan əsaslı olmalıdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/60-mektebeqeder-muessi-selerde-beden-terbi-yeni-n-teski-li-ve-tedri-si Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/59 2025-03-19 REJİSSOR TƏHLİLİ PYESƏ MÜASİR YANAŞMA Kamran Quliyev Məlum məsələdir ki, teatr tamaşasının əsasında dramaturji material dayanır. Lakin tamaşanın müəlliifi rejissor olduğu üçün dramaturqun ortaya qoyduğu problemin müasirliyini mütləq önə çəkməlidir. Rejissor pyesə müəllifin fikirlərini təkzib etmədən müdaxilə etmək hüququna malikdir. Öz ali məqsədini təcəssüm etdirmək üçün rejissor çox zaman proloq və epiloqdan istifadə edir. Proloq və epiloq rejissor fikrini təcəssüm etdirən əsas vasitə kimi ilk növbədə dramaturji materialdan doğmalıdır. Bunun üçün əsərin bədii obrazını müəyyənləşdirmək başlıca şərtdir. Bədii obraz müəyyənləşdikdən sonra proloqu müəyyən etmək daha asan olur. Proloq ilk növbədə rejissorun tamaşaçıya nə deyəcəyi haqqında qıssa arayış, yəni rejissorun qaldırdığı problemin hansı formada təqdim ediləcəyi xəbəridir. Epiloq isə qaldırılan problemin həllinin nəticə göstəricisidir. Məqalədə ustad rejissorların iş metodundan nümunələr gətirərək fikri tamamlamağa çalışmışam. Bundan əlavə öz tamaşalarımın rejissor konsepsiyasını təhlil edərək proloqun yaranma prosesini əyani olaraq göstərməyə cəhd etmişəm. Həmçinin, tamaşanın bədii obrazının və rejissor fikrinin daha təsirli və aydın olması üçün köməkçi vasitələrin (dekor, işıq, musiqi) əhəmiyyətini göstərmişəm. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/59-reji-ssor-tehli-li-pyese-muasi-r-yanasma Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/58 2025-03-19 COP 29-UN AZƏRBAYCANIN YAŞIL İQTİSADİYYAT STRATEGİYASINDA YERİ Tələt Əlizadə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasına (UNFCCC) Tərəflərin 29-cu Konfransına (COP 29) ev sahibliyi etmək Azərbaycanın yaşıl iqtisadiyyata keçidi üçün strateji mərhələni təmsil edir. Bu məqalə COP 29-un Azərbaycanın bərpa olunan enerji hədəfləri, siyasət çərçivələri və iqtisadi diversifikasiya səyləri ilə necə uyğunlaşdığını araşdırır. Hökumət hesabatlarından, beynəlxalq təşkilatlardan və nəzərdən keçirilmiş tədqiqatlardan əldə edilən məlumatlardan istifadə edərək, təhlil Azərbaycanın günəş və külək enerjisinin inkişafı, metanın azaldılması təşəbbüsləri və meşələrin bərpası proqramlarında əldə etdiyi irəliləyişi vurğulayır. Məqalədə həmçinin beynəlxalq əməkdaşlıq və investisiya imkanlarını vurğulamaqla yanaşı, qalıq yanacaqdan asılılıq və maliyyə boşluqları da daxil olmaqla problemlər müzakirə olunur. Nəticələr göstərir ki, COP 29 Azərbaycanın iqlim üzrə öhdəliklərini sürətləndirmək və ölkəni davamlı inkişafda regional lider kimi yerləşdirmək üçün katalizator rolunu oynayır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/58-cop-29-un-azerbaycanin-yasil-i-qti-sadi-yyat-strategi-yasinda-yeri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/57 2025-03-19 BİLİK İQTİSADİYYATININ ƏSAS KONSEPSİYALARI, QLOBAL VƏ MİLLİ TƏSİRLƏRİNİN TƏDQİQİ Rauf Rzayev Bu tədqiqat innovasiya və iqtisadi artımın təşviqində Elm, Texnologiya, Mühəndislik və Riyaziyyat (STEM) təhsilinin roluna xüsusi diqqət yetirməklə təhsil və bilik iqtisadiyyatının inkişafı arasındakı əlaqəni araşdırır. Tədqiqat insan kapitalının, xüsusən də ömürboyu öyrənmə təşəbbüsləri və rəqəmsal platformalar vasitəsilə bacarıqların əldə edilməsində və biliyə əsaslanan iqtisadiyyatın dəstəklənməsində əsas rolunu müəyyən edir. Sənəddə Cənubi Koreya və Finlandiya kimi qabaqcıl təhsil sistemlərinə malik ölkələrin innovasiya və iqtisadi dayanıqlığın təşviqində tətbiq etdiyi uğurlu strategiyalar vurğulanır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/57-bi-li-k-i-qti-sadi-yyatinin-esas-konsepsi-yalari-qlobal-ve-mi-lli-tesi-rleri-ni-n-tedqi-qi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/56 2025-03-19 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLIKASINDA SƏNAYENIN İNKIŞAFI VƏ REGIONAL İQTISADI PERSPEKTIVLƏR Aidə Həsənli Bu məqalə Naxçıvan Muxtar Respublikasının iqtisadi inkişaf dinamikasını və sənayenin bölgənin iqtisadiyyatında oynadığı aparıcı rolu araşdırır. Tədqiqatda sənaye sektorunun inkişafı üçün coğrafi mövqenin, təbii sərvətlərin və insan kapitalının əhəmiyyəti vurğulanır. İşdə tətbiq olunan metodlar arasında sənaye göstəricilərinin təhlili, dövlət proqramlarının icrasının qiymətləndirilməsi və müqayisəli statistik təhlil yer alır. Əldə edilən nəticələr göstərir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasında sənayenin inkişafı müasir texnologiyaların tətbiqi və xarici investisiyalar vasitəsilə daha da sürətlənə bilər. Nəticələr həmçinin göstərir ki, regionun iqtisadi inkişaf modeli oxşar coğrafi şəraitə malik digər bölgələrdə də tətbiq edilə bilər. Tədqiqatın nəticələri iqtisadi siyasət qərarlarının formalaşdırılmasında və sənaye sektorunun strateji planlaşdırılmasında mühüm rol oynaya bilər. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/56-naxcivan-muxtar-respublikasinda-senayenin-i-nkisafi-ve-regional-i-qtisadi-perspektivler Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/55 2025-03-19 FİSKAL YÜKLƏR VƏ İQTİSADİ GƏLƏCƏK: DÖVLƏT BORCUNUN MAKROİQTİSADİ DALĞALANMA TƏSİRLƏRİ Amin Rəşidov Məqalə həm mərkəzi, həm də yerli hökumət səviyyəsində borclanmanın makroiqtisadi dalğalanma təsirlərinə diqqət yetirərək, dövlət borcunun fiskal yüklərini və iqtisadi nəticələrini araşdırır. Hökumətlər iqtisadi artımı, ictimai xidmətləri və infrastruktur investisiyalarını maliyyələşdirmək üçün borc alır, lakin həddindən artıq borc uzunmüddətli iqtisadi sabitliyə mane ola bilər. Məqalədə maliyyə öhdəlikləri, maliyyə bazarına çıxış və institusional strukturların təsiri ilə borclanma şərtlərinin ölkələr arasında necə dəyişdiyi təhlil edilir. Məqalə iqtisadi artım və maliyyə sabitliyini tarazlaşdırmaq üçün borcun məsuliyyətli idarə edilməsinin və fiskal intizamın vacibliyini vurğulayır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/55-fi-skal-yukler-ve-i-qti-sadi-gelecek-dovlet-borcunun-makroi-qti-sadi-dalgalanma-tesi-rleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/54 2027-03-19 ОБ ОДНОМ МЕТОДЕ НАХОЖДЕНИЯ ПРОСТЫХ ЧИСЕЛ Tofiq Əliyev Samir Pur Rıza Şahin Baxşıyev В работе пользуясь элементарными формулами для нечетных, и в том числе для простых чисел p=2n-1 и p=2m+1(m,n∈N={1,2,...}) дан метод нахождения бесконечного числа серий простых чисел из множества натуральных чисел. При этом за исключением числа 2, для каждого простого числа находятся соответствующие им числа m,n, где (m,n)=1 для натуральных значений. На первом этапе метода для каждой конкретной пары (m,m+1) используя правило арифметической прогрессии до n-го шага находится формула, которая дает информацию о свойствах всех чисел ряда, соответствующей данной паре. А на втором этапе метода при заданных значениях параметров m, a и b∈N={1,2,3,...} находится формула, сводящая нас к бесконечному числу серий простых чисел (a - начальное приращение к числу последующее приращение к числу a). В первой части нашей задачи мы имеем дело с формулами типа (p_n ) ̃= 〖2n〗^2+11, (p_n ) ̃= 〖4n〗^2-4n+19, (p_n ) ̃= 〖12n〗^2-16n+45, n=1,2,3,… Эти формулы при различных значениях n дают нам простые числа в бесконечном количестве. Отмеченные случаи обобщаются во второй части статьи. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2027-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/54- Rus dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/53 2025-03-19 RİYAZİYYATIN TƏDRİSİNDƏ KOMPLEKS ƏDƏDLƏRİN DAXİL EDİLMƏSİ VƏ KVADRAT ÜÇHƏDLİNİN KÖKLƏRİNİN TAPILMASI MƏSƏLƏLƏRİ Rövşən Həsənov Cənnət Həsənova Ümumtəhsil məktəblərinin Riyaziyyat fənnində kompleks ədədlər haqqında zəruri materialın verilməsi həyata keçirilir. Bu materialın daxil edilməsi bir sıra səbəblərlə bərabər, həm də kvadrat üçhədlinin köklərinin varlığı və onların tapılması qaydası ilə ciddi sürətdə əlaqəlidir. Əvvəlcə, kompleks ədədlərin ümumtəhsil məktəblərdə riyaziyyatın tədrisində, həmçinin elementar riyaziyyatda daxil edilməsi ideyası araşdırılmışdır. Bundan sonra, kvadrat üçhədlinin köklərinin, tam kvadrat ayırmaq üsulu ilə, tapılması məsələsi araşdırılmış və bu prosesdə diqqətdən kənarda qala biləcək şərti razılaşmalar izah olunmuşdur. Axırda, ali pedaqoji məktəbləərin cəbr kursunun tədrisində kompleks ədədlərin daxil edilməsi üsulları və onlarla bağlı məsələlər ciddi riyazi şəkildə izah olunmuşdur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/53-ri-yazi-yyatin-tedri-si-nde-kompleks-ededleri-n-daxi-l-edi-lmesi-ve-kvadrat-uchedli-ni-n-kokleri-ni-n-tapilmasi-meseleleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/52 2025-03-19 RİYAZİ FİZİKA TƏNLİKLƏRİ FƏNNİ TƏLİMİNİN METODİKİ SİSTEMİ VƏ PRİNSİPLƏRİ Cavanşir Quliyev Məsud Qəhrəmanov Məqalədə riyazi fizika tənlikləri kursu təliminin metodiki sistemi və prinsipləri məsələsinə baxılır. Ali məktəblərdə tədris olunan fənlərin öyrənilməsinə qoyulan tələbi riyazi fizika tənlikləri üçün tətbiq etməkdən ötəri iki mərhələli həll metodu tövsiyə olunur. Riyazi fizika elminin inkişafının hərəkətverici qüvvəsinin xarici və daxili olaraq iki mənbədən asılı olması izah olunur. Riyazi fizika tənlikləri fənni tədrisinin metodik sisteminin qurmaq üçün fənnin təlimi prosesinin təhlilini nəzəriyyəsinin ümumi tələbləri ilə uyğunlaşdırılmışdır. İkişaxəli məsələnin həllinin məzmunu tədris prosesində varislik prinsipinə əməl olunmasını tələb etmişdir.Diferensial tənliklər nəzəriyyəsi fizika və mexanikanın bir sıra məsələlərinin həlli ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır.Təbiətdə baş verən bir çox proseslər müxtəlif kəmiyyətlərlə xarekterizə olunur,bu kəmiyyətlərdən bəzilərinə sərbəst,digərlərinə isə ondan asılı dəyişən kimi,yeni funksiya kimi baxmaq lazım gəlir.Axtarılan funksiya bir sərbəst dəyişəndən asılı olduqda adi, birdən çox sərbəst dəyişəndən asılı olduqda isə xüsusi törəməli diferensial tənlik adlanır.Diferensial tənliklərin həlləri sonsuz saydadır.Ona görə də müəyyən bir məsələni istər fiziki ,istərsədə mexaniki həll etmək üçün verilən tənliyin həllər çoxluğundan bu məsələni tam xarekterizə edən həlli seçmək lazımdır.Bunun üçün tənlikdən əlavə axtarılan həllin üzərinə məsələnin mahiyyətindən irəli gələn əlavə bir sıra şərtlər qoyulur.Oblastın sərhəddi üzərində verilən şərtlər sərhəd şərtləri adlanır və oblastın sərhəddi üzərində axtarılan funksiyanın vəziyyətini müəyyən edir.Başlanğıc və sərhəd şərtləri birlikdə çox vaxt sərhəd şərtləri adlanır.Bu fənnin tədris metodikasında bunların hamısı nəzərə alınmalıdır.Bunun nəzərə alınmalı mühüm səbəbi odur ki,elmi metodun tədrisdə istifadəsi həmin elm sahəsini daha tez öyrənməyin açarlarından biridir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/52-ri-yazi-fi-zi-ka-tenli-kleri-fenni-teli-mi-ni-n-metodi-ki-si-stemi-ve-pri-nsi-pleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/51 2025-03-19 İNFORMASİYA FONUNDA YARIMKEÇİRİCİ QURĞULAR FİZİKASININ TƏDRİS SİSTEMİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ Aygün Sultanova Didəm Qəhrəmanova Məqalədə informasiyadan istifadə etməklə yarımkeçiricilər fizikasının öyrənilməsi və tədrisin səmərəliliyini artırmaq üçün kommunikasiya texnologiyaları imkanları müzakirə olunur. Tədqiqat məqsədi ilə yarımkeçiricilər fizikası üzrə tədris proqramlarının məzmunu, istifadənin məqsədəuyğunluğu təhlil edilmişdir. Yarımkeçiricilərin xassələrinin öyrənilməsində informasiya texnologiyalarından geniş istifadə edilmişdir. Bu məqalədə ənənəvi və innovativ təhsil texnologiyalarını birləşdirən kursun effektivliyi nümayiş etdirilmişdir. Eləcə də kompüter simulyasiyasından istifadənin əsas istiqamətləri tədqiq edilmişdir. Nəzarət testinin nəticələri açıqlanıb göstərilmiş və bu nəticələr əsasında yarımkeçiricilər fizikasının tədrisinin effektivliyi təhlil edilmişdir. Yarımkeçiricilər fizikasında müxtəlif müasir kompüter texnologiyalarından istifadə edərək fundamental səviyyəni artırır tələbələrin təhsili, müəyyən peşə fəaliyyəti növlərinin formalaşması öyrənilir. Tədqiqat nəticələr göstərir ki, bu qayda ilə edilən tədris nəticəsində tələbələr fizika üzrə daha əhatəli və dərin biliyə malik olurlar [3]. Aparılan tədqiqatlar və təhlillər göstərir ki, təhsil prosesində İKT-nin tətbiqi, İKT texnikalarından orta məktəb fizikasında istifadəyə çox böyük diqqət yetirmək lazımdır. Bunun üçün kurslar hazırlanmalı, yalnız kompüterdən istifadə etməklə deyil, tam şəkildə həyata keçirilə bilən texnologiyalar, informasiya texnologiyalarından istifadə olunmalıdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/51-i-nformasi-ya-fonunda-yarimkeci-ri-ci-qurgular-fi-zi-kasinin-tedri-s-si-stemi-ni-n-oyreni-lmesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/50 2025-03-19 ƏDƏBİYYATDA SƏRHƏDSİZ DÜNYA: KOSMOPOLİTLİK VƏ LOKAL KİMLİKLƏRİN QARŞILAŞMASI (Azərbaycan ədəbiyyatına qısa baxış) Sevinc Quliyeva Zamin Babazadə Müasir qloballaşma dövründə ədəbiyyat sərhədləri aşararaq kosmopolit bir mahiyyət qazanmağa başlayır. Bir tərəfdən dünya ədəbiyyatı mədəniyyətlərarası əlaqələri gücləndirərək yeni bir qlobal mədəni mühit formalaşdırır. Digər tərəfdən, yerli kimliklərin qorunması və milli ədəbiyyatların spesifik xüsusiyyətlərinin saxlanılması əsas problemlərdən biri kimi qalır. Hətta yeni məsələlərin, xüsusən Aİ dəstəkli texnoloji vasitələrin yaradıcılıq imkanlarına malik olması bu problemi daha çox qabardan məqamlara çevrilir. Bu məqalədə ədəbiyyatda kosmopolitlik və milli kimliklərin necə inkişaf etdiyi, birləşdiyi və ya toqquşduğu araşdırılacaq. Həmçinin, bu mövzunun müasir ədəbiyyata təsiri, fərqli mədəniyyətlərin bir-birini necə tamamladığı və ya münaqişəyə girdiyi də nəzərdən keçiriləcək. Məqsədimiz, bu proseslərin ədəbi əsərlərdə necə əks olunduğunu anlamaq və oxuculara daha geniş baxış bucağı təqdim etməkdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/50-edebi-yyatda-serhedsi-z-dunya-kosmopoli-tli-k-ve-lokal-ki-mli-kleri-n-qarsilasmasi-azerbaycan-edebiyyatina-qisa-baxis Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/49 2025-03-19 ZAMANIN KONSEPTUAL VƏ LİNQVİSTİK KATEQORİYALARI Nahidə Heydərova Dilçilikdə zamanın və zaman münasibətlərinin ifadə edilməsi üçün dilin müxtəlif səviyyələrində semantik kateqoriya şəklində formalaşaraq, bir-birini müşayiət edən ifadə vasitələrinin mövcudluğu haqqında müxtəlif mülahizələr irəli sürülmüşdür. Həmin mülahizələrə əsasən, leksik səviyyədə zaman münasibətlərinin ifadəsi üçün leksik-semantik kateqoriya, morfoloji səviyyədə morfoloji-semantik kateqoriya, sintaktik səviyyədə də sintaktik-semantik kateqoriya mövcuddur. Bu kateqoriyalar zaman semantikasının daşıyıcısı olub, müəyyən funksional-semantik fərqlərə də malikdir. Zaman kateqoriyasının kontensiv münasibətlərinin dilin müxtəlif səviyyələrində təzahürü sahəsində aparılan araşdırmalar üçün müqayisəli tipoloji yön müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/49-zamanin-konseptual-ve-li-nqvi-sti-k-kateqori-yalari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/45 2025-03-19 MAHİRƏ NAĞIQIZININ POETİK DİLİ Sədaqət Həsənova Məqalədə Azərbaycan poetik dili haqqında danışılır. Bu məqsədlə Mahirə Nağıqızının poeziyası təhlilə cəlb olunur. Mahirə Nağıqızının şeir dili təbiiliyi, sadəliyi və saflığı ilə seçilən maraqlı mənbə kimi təhlil olunur. Şairə şeirdə xalqın ruhunu qorumaq kimi şərəfli bir vəzifəni yerinə yetirən söz adamı olaraq təqdim edilir. Bu məsələ əsl sənətkarlıq hesab olunur. Bu anlamda, Mahirə Nağıqızı müasir ədəbi-bədii dilimizi xalq danışığından gələn faktlarla zənginləşdirən yazar kimi qiymətləndirilir. Məqalədə şairənin dialektlərə münasibətindən də bəhs edilir. Onun şeirlərinin mətnində Azərbaycan dilini tərk edərək onun dialektlərində yaşayan bir sıra sözlərlə qarşılaşırıq. Dialektlər ədəbi dilə material verməkdən başqa, xalqımızın tarixini və dilini uzlaşdırmaqda əhəmiyyəti rol oynayan faktlar kimi dəyərləndirilir və onların bədii üslubda müəyyən qədər mövqeyə malik olması göstərilir. Bu sözlərin şerin dilini təbiiləşdirməsi əsaslandırılır. Bundan başqa, Mahirə Nağıqızının poetik dilimizdə yeni ifadələr yaratması məsələsinə də toxunulur. Şairənin dilində elə sözlər var ki, onlar hazırda Türkiyə türkcəsi üçün fəal mövqedə olsa da, Azərbaycan dilində unudularaq az işlənir. Belə sözlərin poetik dilə gətirilməsi təqdirəlayiq işlərdən biri sayılır. Məqalədə Mahirə Nağıqızının şeir dilindəki qafiyə və obrazlılığa da diqqət edilir. Qafiyə və obrazlılıq bədii dil üçün əsas şərtlərdən biri kimi mənalı məzmun və estetik gözəllik yaradaraq poetikliyi dərinləşdirən faktlardandır. Araşdırma göstərir ki, adi danışıq dili faktlarından ibarət olan söz və ifadələr poetik forma və məzmun qarşısında yeni imkanlar aça bilir. Mahirə Nağıqızının yaradıcılığı üzərində aparılan linqvistik araşdırma bir daha təsdiq edir ki, bədii əsərin taleyində dil aparıcı rola malikdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/45-mahi-re-nagiqizinin-poeti-k-di-li Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/44 2025-03-19 AZƏRBAYCAN VƏ TÜRK DİLLƏRİNƏ AİD PAREMİOLOJİ VAHİDLƏRDƏ OXŞAR FONETİK TƏRKİBLİ SÖZLƏR Leyla Məmmədzadə Fonetik səsləşmələr də bədiiliyin ifadəsinə xidmət edən mühüm detallardandır. Oxşar fonetik tərkibli sözlər adətən bir sait, yaxud samitə görə bir-birindən fərqlənir. Fonetik səsləşmələr hər hansı leksik vahidi xüsusi olaraq nəzərə çarpdırmaq məqsədini izləyir. Belə oxşarlıqlar atalar sözlərində obrazlı-emosional məqamlar yaradır. Fonetik səsləşmə yaradan sözlər hər iki dilin paremiyalarında ahəng, ritm əmələ gətirir. Azərbaycan dilinin atalar sözlərində mürəkkəb quruluşlu sözlərin tərkib hissələrindən fonetik səsləşmə yaratmaq üçün istifadə olunur. Oxşar fonetik səsləşmələr eyni köklü sözlərin iştirakı etdiyi paremiyalarda bədii-üslubi məqam kimi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Fonetik səsləşmə yaradan sözlərin cümlədəki mövqeyi, təkrar elementli sözlərin yaxınlıq dərəcəsi də paremioloji vahidlərin üslubi keyfiyyət göstəricilərindəndir. Tədqiqatın əsas məqsədi Azərbaycan və türk dillərinə aid paremioloji vahidlərdə oxşar fonetik tərkibli sözlərin fonetik-üslubi xüsusiyyətlərinin araşdırılmasıdır. Məqalədə əsasən təsviri metoddan istifadə edilmiş, müqayisəli, struktur təhlil metodlarına da yeri gəldikcə müraciət olunmuşdur. Hər iki dilin paremiyalarında fonetik vahidlər bəzi üslubi keyfiyyətləri ilə fərqlənir. Azərbaycan və türk dillərinə məxsus paremioloji vahidlərdə oxşar fonetik tərkibli sözlər bəzi ortaq dil-üslub xüsusiyyətləri nümayiş etdirir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/44-azerbaycan-ve-turk-di-lleri-ne-ai-d-paremi-oloji-vahi-dlerde-oxsar-foneti-k-terki-bli-sozler Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/43 2025-12-03 FRAZEOLOGİYA АZƏRBАYCАN DİLÇİLİYİNİN MÜHÜM SAHƏSİ KİMİ Leyla Zeynalova Elmi məqalədə müasir Azərbaycan dili frazeologiyanın ən aktual məsələləri, yeni metod və üsulları araşdırılmışdır. Məqalədə qeyd olunur ki, Azərbaycan dilçiliyində də frazeologiya nəzəriyyəsinin inkişaf tarixinin hərtərəfli aspektdə öyrənilməsi aktual xarakter daşıyır. Burada Azərbaycan dili frazeologiyasının həm ayrıca dil materialı əsasında həm də müqayisəli aspektdə öyrənilməsi ilə bağlı xeili sayda işlər görülməsi, dissertasiya və monoqrafiyaların yazılması haqqında məlumat verilir. Məqalədə Azərbaycan frazeologiyasının işlənməsində praktik aspekt nəzəri aspekti üstələməsi haqqında mülahizələr geniş yer tutur. Azərbaycan dilinin Naxçıvan dialekt və şivələrində frazeoloji vahidlərin struktur-qrammatik, semantik və funksional aspektlərdən öyrənilməsi məqalədə özünün aktuallığı ilə fərqlənir. Məqalədə müasir frazeologiyanın müqayisəli qarşılaşdırma, tipologiya və frazeoloji universalilər əsasındakı tədqiqatları üçün şübhəsiz ki, müxtəlif dillər üzrə ayrı-ayrı aspektlərdə aparılacaq tədqiqatlar vacib baza təşkil edəcəyi vurğulanmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-03 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/43-frazeologi-ya-zerb-yc-n-di-lci-li-yi-ni-n-muhum-sahesi-ki-mi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/41 2025-03-19 İSLAM SƏFƏRLİ YARADICILIĞI VƏ AVROPA BAROKKO ŞEİRİ İman Cəfərov Məqalədə XX əsr Azərbaycan şairi İslam Səfərlinin şeirləri tamamilə yeni meyarlarla dəyərləndirilmişdir. Qeyd olunmuşdur ki, İslam Səfərlinin yaradıcılığı Azərbaycan şeirində Avropa barokko üslubundan danışmağa imkan verir. Barokko üslubu İslam Səfərlinin lirik əsərlərində poetik ifadə gözəlliyini təmin etmişdir. Şair bəzən oxucu düşüncəsinin qəbul etməkdə çətinlik çəkdiyi məfhumları poeziyaya gətirməklə Azərbaycan ədəbi dilinin məcazlar sistemində ciddi yeniliklərə imza atmışdır. İ.Səfərlinin “Xəzərim”, “Sənsən” kimi şeirləri deməyə əsas verir ki, şairin yaradıcılığında barokko üslubunun bütöv bir sistemi yer tutmaqdadır. Şair hətta klassik şeir formalarının quruluşunda müəyyən yeniləşmələr aparmış, bəzəkli sözlərlə poetik dilin emosional təsir gücünü xeyli gücləndirmişdir. Barokko kələ-kötür mirvari deməkdir. İslam Səfərli poeziyasında da poetik sözlərin sırası kələ-kötür mirvarilərin düzümü qədər gözəldir. Şair qəfil poetik gedişlər edərək göz önündə təbiətlə özü arasında bütün sərhədləri dağıdan monumental İnsan obrazı canlandırır. Yəqinliklə, XX əsrin II yarısında Azərbaycan ədəbiyyatında “eşitmənin böyük rəssamı” İslam Səfərli olmuşdur. Şairin poeziyası barokko poeziyasına uyğunluqla qeyri-adi obrazlı köçürmələrlə zəngindir. İslam Səfərlinin yaradıcılığında yeni bir məcazi deyimin yer tutmadığı əsərə rast gəlmək mümkün deyil. Bu baxımdan şairə məxsus yeni bədii üslubdan danışmağa imkan verən “Əsrin ürəyi”, “Naxçıvan yadigarı”, “Azərbaycanım”, “Mənim adi günlərim” kimi yüzlərlə şeir Azərbaycan barokkosunun qiymətli örnəkləri olmaqla məxsusi dəyərləndirilməlidir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/41-i-slam-seferli-yaradiciligi-ve-avropa-barokko-sei-ri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/39 2025-12-03 AMERİKA DİALEKTLƏRİNİN DİL XÜSUSİYYƏTLƏRİ Cavid Babayev Məqalədə ingilis dilinin Amerikan variantı və ona daxil olan dialektlər tədqiqata cəlb olunub. Araşdırmadan aydın olur ki, Amerika dialektlərində və ləhcələrindəki fərqlər özünü həm tələffüz, həm leksika, həm də qrammatikada göstərir. Bundan başqa leksikaya aid orfoqrafik fərqlər də məqalədə öz əksini tapır. Tədqiqat nəticəsində müəyyənləşdirildi ki, orfoqrafik qaydalara görə Amerika ingiliscəsi daha çox Britaniya ingiliscəsindən fərqlənir. Tələfffez baxımından isə Amerika ingiliscəsi daha çox Kanada ingiliscəsinə yaxındır. Məqalədə müqayisələr təkcə Amerika Birləşmiş Ştatları daxilindəki dialektlər arasında deyil, həmçinin Britaniya ingiliscəsi ilə də aparılmışdır. Tədqiqatdan bəlli oldu ki, Amerika ingiliscəsi dialektləri üç əsas qrupa bölünür. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Amerikada əhalinin əksəriyyəti ingiliscə danışsa da, Amerika Birləşmiş Ştatlarının rəsmi dövlət dili yoxdur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-12-03 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/39-ameri-ka-di-alektleri-ni-n-di-l-xususi-yyetleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/37 2025-03-19 BEYNƏLXALQ TƏŞKİLATLAR MÜASİR BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR SİSTEMİNİN ƏSAS AKTORLARI KİMİ Təbrizə Bağırova Vestfaliya müqaviləsi ilə əsası qoyulan müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərarası münasibətlərin tənzimlənməsi və əməkdaşlığın qurulması üçün beynəlxalq təşkilatlar mühüm rol oynamağa başlamışdır. Son onilliklərdə beynəlxalq təşkilatların sayı və funksiyaları sürətlə genişlənmişdir. Əvvəllər dövlətlərin səlahiyyətində olan bəzi funksiyalar artıq beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilir ki, bu da dövlətlər arasında inteqrasiyanı artırır. Bununla yanaşı, dövlətlərin bəzi öhdəliklərinin qeyri-dövlət aktorlarına ötürülməsi yeni risklər yaradır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), Avropa İttifaqı (Aİ) və digər beynəlxalq qurumların üzv dövlətlər qarşısında məsuliyyəti və onların qərarlarına təsir imkanları bu kontekstdə önəmli müzakirə mövzusudur. Nəticə etibarilə, beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti və təsiri üzv dövlətlərin maraqları və nəzarət mexanizmləri çərçivəsində formalaşır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-03-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/37-beynelxalq-teski-latlar-muasi-r-beynelxalq-munasi-betler-si-stemi-ni-n-esas-aktorlari-ki-mi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/32 2024-12-30 MƏKTƏBDƏ METODİK İŞLƏR MÜƏLLİMLƏRİN PEŞƏKARLIĞININ YÜKSƏLDİLMƏSİ AMİLİ KİMİ Vəli Əliyev Müasir dövr müəllimlərin qarşısında gənc nəslin hərtərəfli inkişaf etdirilməsi və onların fəal həyata hazırlanması kimi məsul və taleyüklü bir vəzifə qoymuşdur. Buna yüksək səviyyədə nail olunması isə müəllimlərin peşə və ixtisas hazırlığından çox asılıdır. Bu hazırlıq isə fasiləsiz olaraq təkmilləşməli, yeniliklərlə, innovasiyalarla əhatə olmalıdır. Bu işdə məktəblərdə təşkil edilən metodik işlər mühüm rola və geniş imkanlara malikdir. Metodik işlər müəllimlərin peşə və ixtisasları üzrə yeniliklərlə tanış olmaları, həmkarları ilə əməkdaşlıq etmələri, qabaqcıl təcrübələri öyrənib tətbiq etmələri, innovasiyalardan istifadə etmələri və pedaqoji ustalıqlarının təkmilləşdirilməsi üçün əlverişli iş forması olduğundan məktəblərdə düzgün təşkil edilməli, müəllimlərin onlardan maksimum faydalanmalarına nail olunmalıdır. Təqdim olunan məqalədə məktəbdə aparılan metodik işlərin zəruriliyi əsaslandırılmış, onun növləri və formaları haqqında məlumat verilmiş və görülməsi vacib olan işlərin məzmunu və mahiyyəti tədqiqata cəlb edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/32-mektebde-metodi-k-i-sler-muelli-mleri-n-pesekarliginin-yukseldi-lmesi-ami-li-ki-mi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/31 2024-12-30 NEYROELM ƏSASLI METODİKALARIN ÜMUMİ PSİXOLOJİ SƏCİYYƏSİ Sevinc Səmədova Məqalənin əsas məqsədi nevrologiyaya əsaslanan metodların ümumi psixoloji xüsusiyyətlərini araşdırmaqdır. Kiçikyaşlı məktəblilər üçün tətbiq olunan metodlar dövrün tendensiyalarına uyğun olmalıdır. İbtidai siniflərdə tətbiq olunan təlim metodlarının seçilməsi zamanı problemlərdən biri də şagirddə öyrənməyə daimi maraq, biliyə və onda araşdırma həvəsini necə oyatmaq məsələsidir. Başqa sözlə, bu şagirdin idrak fəaliyyətini necə gücləndirməkdir. Anlamaq lazımdır ki, uşaqlara elmin mühüm olan bütün nailiyyətlərini çatdırmaq və hər şeyi birdən öyrətmək mümkün deyil. NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİ -25- İbtidai siniflərdə müəllim elə səmərəli tədris metodları seçməlidir ki, şagirdlər bu bilikləri özləri əldə etsin, eləcə də müxtəlif təlim vasitələrindən istifadə etməklə öz bacarıqlarını inkişaf etdirə bilsinlər. Bundan əlavə şagirdlərdə həyat həqiqətlərinə uyğun olan intellektual, ünsiyyət və yaradıcılıq bacarıqlarının, elmi dünyagörüşün formalaşdırılması məsələsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/31-neyroelm-esasli-metodi-kalarin-umumi-psi-xoloji-seci-yyesi Rus dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/30 2024-12-30 Ce2Se3-Sb2Se3-Bi2Se3 KVAZİÜÇLÜ SİSTEMİNDƏ FAZAƏMƏLƏGƏLMƏ S.H.Məmmədova F.M.Sadıqov Based on the literature data, as well as the results obtained by the methods of physicochemical analysis, the character of phase formation in the Ce2Se3-Sb2Se3-Bi2Se3 quasi-ternary system was determined. The phase diagrams of a number of internal sections (Sb2Se3-CeBiSe3, Ce2Se3-CeSb1,5Bi1,5Se6, Bi2Se3-CeSb1,5Bi1,5Se6, CeSbSe3 -CeBiSe3), the isothermal section at 300 K, and the projection of the liquidus surface were constructed, the types and coordinates of non- and monovariant equilibria were obtained. The existence of six ternary compounds, S1(Ce8Sb2Se15), S2(Ce6Sb4Se15), S3(CeSbSe3), S4 (CeBiSe3), S5( CeSb1,5Bi1,5Se6 ) and S6 (Ce8Bi2Se13), as well as regions of solid solutions based on the initial Sb2Se3 , Bi2Se3 , as well as S5 compounds was shown. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/30-ce2se3-sb2se3-bi2se3-kvazi-uclu-si-stemi-nde-fazaemelegelme İngilis dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/29 2024-12-30 GÖYÇƏ AŞIQ MƏKTƏBİ ŞAİRLƏRİNİN ƏSƏRLƏRİNDƏ İŞLƏNMİŞ SÖZ-İFADƏ YARADICILIĞI (AŞIQ NƏCƏF, AŞIQ ALI) Röya Əliyava Göyçə aşıq məktəbi Azərbaycan xalq ədəbiyyatının mühüm qollarından biri olaraq özünəməxsus xüsusiyyətləri və üslubu ilə fərqlənir. Eləcə də, bu məktəbin şairləri söz yaradıcılığı ilə fərqlənib və Azərbaycan poeziyasının inkişafına mühüm töhfələr verib. Onların əsərlərində sözlərin xüsusi şəkildə seçilməsi, ifadələrin poetik gücü və məzmun zənginliyi diqqət çəkir. Məqalədə bu məktəbin şairlərinin əsərlərində söz-ifadə yaradıcılığı araşdırılır. Şairlər metaforalar, təşbehlər, deyimlər və atalar sözləri, simvolika, qafiyə və ritm kimi ədəbi vasitələrdən geniş istifadə edərək dilin zənginliklərini və xalqın mənəvi dünyasını ifadə ediblər. Belə ki, həmin məktəbin şairləri məcazlardan geniş istifadə edərək öz əsərlərində obrazlı ifadələr yaradıblar. Bu ifadələr vasitəsilə onların şeirləri daha təsirli və yaddaqalan olub. Məqalədə göstərilən misallar vasitəsilə aşıqların yaradıcılığı nümayiş etdirilir, onların əsərlərinin Azərbaycan dilinin inkişafına və xalq ədəbiyyatının qorunmasına böyük töhfə verdiyi vurğulanır. Göyçə aşıq məktəbinin şairlərinin sözifadə yaradıcılığı gələcək nəsillər üçün ilham mənbəyi olaraq qalır. Məqalədə nümunə olaraq Aşıq Nəcəf və Aşıq Alı kimi tanınmış aşıqların şeirlərindən misallar gətirilir. Bu tanınmış Göyçə aşıqlarının şeirlərində söz-ifadə yaradıcılığı onların poetik ustalığını və dil zənginliyini nümayiş etdirir. Onların əsərlərindəki məcazlar, təşbehlər, epitetlər və deyimlər Azərbaycan ədəbiyyatının qiymətli nümunələrindəndir və bu şeirlər vasitəsilə milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunub saxlanması, gələcək nəsillərə ötürülməsi təmin edilir. Göyçə aşıq məktəbinin şairləri dilin inkişafına və xalq ədəbiyyatının qorunub saxlanılmasına böyük töhfə verərək Azərbaycan ədəbiyyatının zənginləşməsinə və milli-mənəvi dəyərlərin yaşamasına xidmət etmişlər. Onların əsərləri dilin ifadə imkanlarını genişləndirir və gələcək nəsillərə xalqın keçmişini, mədəniyyətini öyrənmək üçün dəyərli bir mənbə təqdim edir Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/29-goyce-asiq-mektebi-sai-rleri-ni-n-eserleri-nde-i-slenmi-s-soz-i-fade-yaradiciligi-asiq-necef-asiq-ali Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/28 2024-12-30 MİLLİ GEYİMLƏRİN KONSTRUKSİYA EDİLMƏSİ TEXNOLOGİYASI Rəsmiyyə Tağıyeva Geyim insanın bədənini ətraf mühitdəki isti, soyuq, toz və s. kimi təsirlərdən qorumaq üçün yaradılmışdır. Geyimlər, əsasən, təbii və süni materiallardan hazırlanır. Geyimlər insan bədəninin mühafizə vasitəsi olmaqla yanaşı, həm də bəzək vasitəsi hesab edilir. Ona görə də cəmiyyətin hər bir tarixi inkişaf mərhələsindən keçdikcə, insanların dünyagörüşü dəyişdikcə hər bir mərhələdə geyimlərin formaları da dəyişir. Məqalədə milli geyimlərin konstruksiya edilməsi, onların hazırlanması, bu geyimlərin üzərinə bəzək məqsədilə tikilən naxışların texnologiyasından bəhs edilmişdir. Burada məqsəd milli geyimlərin növlərini, bəzək əşyalarının zənginliyini, baş geyimlərinin növlərini araşdırıb gələcək nəsillərə çatdırmaqdır. Eləcə də məqalədə Naxçıvan milli geyimlərinin inkişaf etdiyi, qorunub saxlanıldığı və bir mədəniyyət nümunəsi olaraq təbliğ edildiyi haqqında söhbət açılmışdır. Bu qədim yurd yerində müasir dövrün geyimləri ilə yanaşı, tarixi geyim tərzlərinin birgə ritmini də izləmək mümkündür. Naxçıvanın milli geyimlərinin qədimdən biçilib-tikilməsi, geyimlərinin üslub xüsusiyyətləri ilə digərlərindən fərqlənib. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/28-mi-lli-geyi-mleri-n-konstruksi-ya-edi-lmesi-texnologi-yasi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/27 2024-12-30 MÜƏLLİMİN PEŞƏKARLIĞINDA ÜNSİYYƏTİN, PEDAQOJİ TEXNİKANIN ROLU Nurlana Məmmədova Şagirdlərin təhsillə bağlı problem və gündəlik qayğıları, valideynlərlə işgüzar əlaqə saxlaması. Azərbaycan təhsilinin dünyanın mütərəqqi təhsil sisteminə inteqrasiya. Pedaqoji kadrlar hazırlığı modelinin dəyişdirilməsi, biliyin qiymətləndirilməsi. Şəxsiyyətin formalaşması üçün müxtəlif forma və metodlardan istifadə edilməsi müəllimlərin qarşısında duran vəzifələr, pedaqoji kadrlar hazırlığı, tədris etdiyi fənnə ciddi və yaradıcı münasibəti. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/27-muelli-mi-n-pesekarliginda-unsi-yyeti-n-pedaqoji-texni-kanin-rolu Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/26 2024-12-30 DAĞLIQ QARABAĞ MÜNAQİŞƏSİNİN TARİXİ KÖKLƏRİ VƏ SƏBƏBLƏRİ Nazlı Yaqubova Qarabağ problemi yalnız iki dövlət arasında olan regional problem deyil. Dünyanın güc mərkəzlərinin də marağını cəlb edən qlobal məsələ statusu daşıyır. Cənubi Qafqaz bölgəsi daim böyük güclərin diqqətini cəlb etmişdir. Lakin ortaya maraqlı suallar çıxır. Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik prezumpsiyasını pozan, daimi bölgəni gərgin vəziyyətdə saxlayan erməni xalqının tarixi və kökü haradan gəlir. Ermənilər çox xəyalpərəst bir xalq olduqları üçün dünyanın ilk xristian xalqının ermənilər olduğunu, Erevan şəhərinin qədim erməni şəhəri olmasını, hətta Nuh peyğəmbərin tufandan sonra gördüyü ilk quru hissənin Erevan şəhəri olduğunu irəli sürürlər. Özlərini isə Nuh peyğəmbərin nəslindən sayır və hay adlandırırlar. Bütün bu iddiaları tarixçilər, eləcə də erməni tarixçisi olan Agop Melik Agopyan(Raffi) öz əsərində təkzip edir. Tarix boyu ermənilər Azərbaycanın tarixi torpaqlarına qarşı ərazi iddiaları irəli sürmüşdür. Bu iddiaların əsasında isə ruslar və onların özlərinə etnik dayaq yaratmaq məqsədi ilə buraya erməniləri köçürməsi durur. Məqalədə qeyd olunan məsələlər real tarixi prizmadan araşdırılmış, müasir dövrümüzlə əlaqələndirilərək gerçək tarixi-siyasi qənaətə gəlinmişdir. Həm qlobal, həm də regional dövlətlərin maraqları geosiyasi baxımdan təhlil edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/26-dagliq-qarabag-munaqi-sesi-ni-n-tari-xi-kokleri-ve-sebebleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/25 2024-12-30 MOSKVA VƏ QARS MÜQAVİLƏLƏRİNİN NAXÇIVAN MUXTARİYYƏTİNDƏ ROLU VƏ YERİ Nadir Hüseynbəyli Nuray Məmmədli Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakının siyasi təsirindən kənarda qalan yeganə ərazi Naxçıvan bölgəsi idi. Ermənistanın silahlı qüvvələrinin təcavüzkar hərəkətləri nəticəsində Naxçıvan diyarında gərginlik davam edirdi. Cənubi Qafqaz MİK-in 1924-cü il yanvarın 8-də keçirilən birinci plenumunun Naxçıvan Muxtar Diyarının muxtar respublikaya çevrilməsi haqqındakı qərarı, Azərbaycan MK Rəyasət heyətinin 1924-cü il 4 fevral tarixli qərarı ilə Naxçıvan Respublikası haqqında Əsasnamə hazırlanması, bu Əsasnamənin 2-ci maddəsinə görə Naxçıvan MSSR Azərbaycan SSR tərkibinə muxtar respublika kimi daxil olması, 1929-1930-cu illərdə Ermənistanın hakim dairələri Moskvadakı himayədarlarının köməyi ilə Naxçıvanın bəzi torpaqlarını öz ərazilərinə birləşdirilməsinə nail olmaları, Naxçıvan diyarının çox mürəkkəb və ziddiyyətli şəraitində 1921-ci il oktyabrın 13-də Qarsda RSFSR-nın iştirakı ilə Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və Türkiyə arasında bağlanmış müqavilə ilə təsbit edilməsi arxiv materialları əsasında araşdırılmışdır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/25-moskva-ve-qars-muqavi-leleri-ni-n-naxcivan-muxtari-yyeti-nde-rolu-ve-yeri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/24 2024-12-30 NAXÇIVAN MR-DƏ BİÇƏNƏK VƏ OTLAQLAR ALTINDA İSTİFADƏ EDİLƏN TORPAQLARIN EKOLOJİ PROBLEMLƏRİ VƏ ONUN HƏLLİ YOLLARI Lətifə Novruzova Məqalədə biçənək və otlaq kimi istifadə olunan ərazilərdə insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində landşaftın əsas komponentlərindən olan torpaq örtüyündə baş verən dəyişikliklərdən bəhs edilir. Göstərilir ki, otlaq kimi istifadə olunan bu ərazilərdə torpaqlar tapdaq altında qalaraq kipləşməyə məruz qalır, otarma çox aparıldığı ərazilərdə çim qatının bütövlüyü pozulur, torpağın mineral tərkibi kasıblaşır, qurunt sularının rejimi dəyişir, qış otlağı kimi istifadə olunan ərazilərdə, hətta torpaqların şorlaşması başlayır. Sonda biçənək və otlaqlar altında qalan torpaqda yaranan ekoloji problemləri aradan qaldırmaq üçün torpaqlarda terraslaşdırma yolu ilə eroziyanın azaldılması, qarışıq bitki toxumlarının səpilməsi, növbəli otarmaya riayət olunması, quraq ərazilərdə suvarmanın tətbiq olunması, bəzi dünya ölkələrinin təcrübəsindən istifadə edərək gübrələmənin tətbiqi kimi təkliflər irəli sürülmüşdür. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/24-naxcivan-mr-de-bi-cenek-ve-otlaqlar-altinda-i-sti-fade-edi-len-torpaqlarin-ekoloji-problemleri-ve-onun-helli-yollari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/23 2024-12-30 İNFORMASİYA, KOMMUNİKASİYA SİSTEMİ VƏ İQTİSADİYYAT Kəmalə Təhməzbəyova İnnovasiya iqtisadiyyatının mahiyyəti ölkədə qlobal rəqabətə cavab verən məhsulların hazırlanması, ölkə əhalisinin keyfiyyətli məhsullarla tam təmin olunmasının təşkil, dövlət büdcəsi gəlirlərinin artırılması və ölkə iqtisadiyyatının innovasiyalı texnologiyalar əsasında idarə olunması, vergi və digər sahələrə elektron nəzarətin həyata keçirilməsi, eyni zamanda onlayn təhsil sisteminin yaradılmasından ibarətdir. Elə bu məqsədlə də Azərbaycan Höküməti bu sahədə geniş islahatlar aparmış və bir çox naliyyətlər qazanmışdır Hazırda, qlobal səviyyədə innovasiyalaşma müxtəlif yollarla həyata keçirilir. Belə ki, BMT-nin İnnovasiya agentliyinin təhlilinə əsasən, innovasiya nümunələri 4 kateqoriya üzrə təqdim edilir: 1) yeni məhsul; 2) yeni proses; 3) marketinq yeniliyi; 4) təşkilati idarəetmə və s. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/23-i-nformasi-ya-kommuni-kasi-ya-si-stemi-ve-i-qti-sadi-yyat Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/22 2024-12-30 SİNİR SİSTEMİNİN ANADANGƏLMƏ İNKİŞAF QÜSURLARI İsa Abdullayev Məlahət Hüseynova Nüsrət Həsənov Bəxtiyar Hüseynov Sabir Novruzov Embrional inkişaf dövründə, müxtəlif səbəblərdən, rüşeymin üzv və toxumalarının qeyri-normal quruluş alması və funksiyasının pozulması nəticəsində anadangəlmə inkişaf qüsurları əmələ gəlir. Yenidoğulmuşların 3-5%-də, 10-15 yaşlarında olan uşaqların isə 15%-də bu və ya digər formada inkişaf qüsurları aşkar edilir. İrsiyyətin daşıyıcısı olan ən kiçik effektlər konkret bir gen, hətta genlər qrupu tərəfindən deyil, on minlərlə genin summar effektinin təsiri ilə idarə olunur. 60-80% hallarda anadangəlmə inkişaf qüsurlarının səbəblərini hələ də aydınlaşdırmaq mümkün olmur. Baş beynin, kəllə sümüklərinin, onurğa beyninin, fəqərə sütunun anadangəlmə inkişaf qüsurlarından ən çox akraniya, anensefaliya, ön və arxa beyin dəbəlikləri, hidrosefaliya, mikrosefaliya, kraniostenoz və onurğa beyninin dəvəlikləri rast gəlinir. Bu inkişaf qüsurlarının kiçik bir qismi, bu və ya digər dərəcədə, cərrahi yolla korreksiya olunur, qalanları isə ya həyat qabiliyyəti olmayıb qısa müddətdə tələf olurlar, ya da ömür boyu ağır əlilliyə və kənar şəxslərin qulluğuna ehtiyacları olur. Ona görə də sinir sisteminin anadangəlmə inkişaf qüsurlarının erkən diaqnostikası və belə ağır inkişaf qüsurları ilə uşaqların doğulmasının qarşısının alınması vacib tibbi-sosial məsələdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/22-si-ni-r-si-stemi-ni-n-anadangelme-i-nki-saf-qusurlari Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/21 2024-12-30 İKT DƏSTƏYİ İLƏ KOMPLEKS ƏDƏDLƏR MEYDANINDA HƏLL EDİLƏN MƏSƏLƏLƏR SİSTEMİ Xumar Novruzova Məqalə ali məktəblərdə cəbr fənninin tədrisi metodikası məsələlərinə həsr edilmişdir. Məlumdur ki, ali məktəblərdə tədris olunan riyazi fənlər arasında cəbr fənni ən mürəkkəb fənlərdən biridir. Tələbələrin bu fənni daha yaxşı mənimsəmələri üçün müasir təlim texnologiyalarından, İKT imkanlarından istifadə edilməsi yaranan çətinlikləri aşmağa kömək edir. Məqalədə MS Excel, Matlab kompüter proqramlarında kompleks ədədlərə aid məsələlərin həlli təqdim edilir və bu mövzu ilə bağlı tədris proqramlarında nəzərə alınmalı olan təkliflər irəli sürülür. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/21-i-kt-desteyi-i-le-kompleks-ededler-meydaninda-hell-edi-len-meseleler-si-stemi Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/20 2024-12-30 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ BİTKİ ÖRTÜYÜNDƏ QAYMAQÇİÇƏKKİMİLƏR (RANUNCULACEAE JUSS, NOM.CONS.) FƏSİLƏSİNİN TAKSONOMİK İCMALI Fəridə Səfərova Raifə Salmanova Məqalədə Naxçıvan Muxtar Respublikasının bitki örtüyündə Ranunculaceae Juss. fəsiləsinə daxil olan növlərin taksonomik icmalı araşdırılmışdır. Ranunculaceae Juss. fəsiləsinə daxil olan, birillik və çoxillik ot bitkiləri araşdırılmış və məlum olmuşdur ki, fəsilənin dünya florasında olan 2000-ə qədər növündən, 103 növü Azərbaycanda yayılıb. Tərəfimizdən aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, Naxçıvan MR florasında isə Ranunculaceae Juss. fəsiləsinin 14 cinsinə daxil olan 55 növü müəyyən edilmişdir. Fəsilənin Ranunculus L.- Qaymaqçiçək cinsindən 15 növə, Delphinium L.- Mahmızçiçək cinsindən 10 növə, Consolida (DC.) S.F.Gray- Əsbəçiçəyi (Üsgükotu), Nigella L.-Qara çörəkotu, Thalictrum L.- Qaraqaytaran cinslərindən isə 4 növə, digər növlərdən isə 2, 3 və 1 növə rast gəlinir. Aparılan tədqiqatlardan məlum olmuşdur ki, bunlardan 11 cinsin 49 növündə zəhərli birləşmələr mövcuddur. 2014-cü ildə tərəfimizdən aparılan araşdırmalar nəticəsində 1 növ Delphinium lomakinii Kem.- Nath. - Lomakin mahmızçiçəyi yeni növ kimi verilərək 10 növ olmuşdur. Bu növ, eyni zamanda Azərbaycan florasına da daxil edilmişdir. Şahbuz rayonunun Biçənək kəndi ərazisindən tapılmış Delphinium lomakinii Kem.- Nath. - Lomakin mahmızçiçəyi növünün yeganə yayılma mərkəzi Naxçıvan MR olduğundan endemikdir. Qaymaqçiçək növləri otlaq və biçənəklərdə geniş yayılmışdı, kənd təsərrüfatı heyvanlarına ziyan vurur. Lakin buna baxmayaraq Ranunculaceae Juss., nom. Cons. – Qaymaqçiçəkkimilər fəsiləsi bitkiləri özünün elmi, estetik, sənaye və tibbi əhəmiyyətinə görə ali bitkilər içərisində önəmli mövqe tutur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/20-naxcivan-muxtar-respubli-kasinin-bi-tki-ortuyunde-qaymaqci-cekki-mi-ler-ranunculaceae-juss-nom-cons-fesi-lesi-ni-n-taksonomi-k-i-cmali Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/19 2024-12-30 ANİZOTROP ELLİPTİK HİSSƏLİ VƏ QEYRİ-XƏTTİ DİSSİPASİYALI HİPERBOLİK TİP TƏNLİYİN ÜÇÖLÇÜLÜ FƏZADA QLOBAL HƏLLİNİN VARLIĞI Famil Məmmədov Ümid Rzayev Üç ölçülü halda bir sinif qeyri-xətti dissipasiyalı anizotrop elliptik hissəli hiperbolik tənlik üçün qarışıq məsələ tədqiq edilmiş, lokal və qlobal həllərin varlığı araşdırılmışdır. Norma ilə təchiz edilmiş anizotrop Sobolev fəzasında lokal həllin və qlobal həllin varlığı haqda teoremlər isbat edilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/19-ani-zotrop-elli-pti-k-hi-sseli-ve-qeyri-xetti-di-ssi-pasi-yali-hi-perboli-k-ti-p-tenli-yi-n-ucolculu-fezada-qlobal-helli-ni-n-varligi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/18 2024-12-30 SOSİAL PROQNOZLAŞDIRMA KONTEKSTİNDƏ SOSİAL MÜDAFİƏ SİSTEMİNƏ KONSEPTUAL YANAŞMA (AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NÜMUNƏSİNDƏ) Emin Əlirzayev Məqalədə Azərbaycan Respublikasında sosial münasibətlər mühitində sosial müdafiənin təkmilləşdirilməsi mexanizmi olaraq, sosial müdafiə sahəsinin təşkili və idarə olunması müstəvisində iqtisadi proqnozlaşdırmanın konseptual əsaslarının və aktual problemlərinin təhlili aparılır, sosial müdafiə infrastrukturunun hazırkı inkişafı mərhələsində proqnozlaşdırılmanın aparılması ilə bağlı başlıca problemlər və prioritet istiqamətlər barədə nəzəri əsaslandırılmış mülahizələr irəli sürülür, aktual hesab edilən həll mexanizmləri barədə əsaslandırılmış təkliflər verilir. Tədqiqatın məqsədi - sosial müdafiə sisteminin inkişafı və əhalinin sosial müdafiəsinin keyfiyyətcə yüksəldilməsi məqsədilə sosial müdafiədə idarəetmənin əsasını təşkil edən maliyyə resurs təminatının yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm mexanizm kimi, proqnozlaşdırılmanın nəzəriiqtisadi bazasının gücləndirilməsinə töhfə verilməsidir. Tətbiqi əhəmiyyəti. Məqalə prioritet hesab edilən istiqamətlər üzrə maliyyə resurslarından səmərəli istifadə edilməsinə təsir göstərə bilən əsas amillərin müəyyən edilməsilə elmi tədqiqat, eləcə də idarəetmə səviyyəsində perspektivə hesablanmış daha mütərəqqi qərarların verilməsi üçün konseptual baxışın formalaşdırılmasına yönəldilmişdir. İşin tədqiqat obyektini - son hədəfi Azərbaycanda əhalinin sosial rifahının yüksəldilməsi olan sosial müdafiə sisteminin tənzimlənməsi təşkil edir. Tədqiqat metodları. Təhlillərin aparılmasında seçilən problemin məzmunundan irəli gəlməklə empirik-nəzəri dərketmə və araşdırma, analiz və sintez, induktiv və deduktiv yanaşma, müqayisə, nəzəri modelləşdirmə, abstraktlaşdırma metodlarına əsaslanılmış, digər müxtəlif mənbələr üzrə informasiyalardan istifadə edilmişdir. Tədqiqatın orijinallığı və elmi yeniliyi. Azərbaycanda formalaşmış müasir milli sosial müdafiə modeli bazasında proqnozlaşdırılmanın aktual problemlərinin araşdırılması və bu istiqamətdə konkret təkliflərin verilməsidir. Tədqiqat işinin nəticələri. İş çərçivəsində təhlil edilən problemlər və irəli sürülən təkliflər perspektivə hesablanmış sosial-iqtisadi cəhətdən effektiv qərarların verilməsi üçün konseptual baxışın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/18-sosi-al-proqnozlasdirma-konteksti-nde-sosi-al-mudafi-e-si-stemi-ne-konseptual-yanasma-azerbaycan-respubli-kasi-numunesi-nde Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/17 2024-12-30 QLOBAL RƏQABƏT MÜHİTİNDƏ KİÇİK VƏ ORTA BİZNESLƏRİN SOSİALİQTİSADİ İNKİŞAFA TÖHFƏLƏRİNİN DƏYƏRLƏNDİRİLMƏSİ Elvin Qənbərli QLOBAL RƏQABƏT MÜHİTİNDƏ KİÇİK VƏ ORTA BİZNESLƏRİN SOSİALİQTİSADİ İNKİŞAFA TÖHFƏLƏRİNİN DƏYƏRLƏNDİRİLMƏSİ Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/17-qlobal-reqabet-muhi-ti-nde-ki-ci-k-ve-orta-bi-znesleri-n-sosi-ali-qti-sadi-i-nki-safa-tohfeleri-ni-n-deyerlendi-ri-lmesi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/16 2024-12-30 TAM ŞƏKİLLİ QİLBARQ-SERRİN TƏNLİYİ ÜÇÜN ÜMUMİLƏŞMİŞ HƏLLİN VARLIĞI Cavanşir Quliyev Məqalə tam şəkilli Qilbarq-Serrin tənliyi üçün bircins sərhəd məsələsinin ümumiləşmiş həllinin varlığı (Viner mənada) araşdırılır. Bu həllin Sobolev fəzasında modifikasiya edilmiş bircins sərhəd məsələsinin ümumiləşmiş həllinin varlığı isbat edilir və verilmiş məsələyə aproksimasiya olunur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/16-tam-seki-lli-qi-lbarq-serri-n-tenli-yi-ucun-umumi-lesmi-s-helli-n-varligi Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/15 2024-12-30 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASINDA ÜZÜM SORTLARININ ZƏRƏRVERİCİLƏRİ VƏ ONLARA QARŞI MÜBARİZƏ TƏDBİRLƏRİ Cabbar Nəcəfov Mirmahmud Seyidli Üzüm bitkisi də digər bitkilər kimi müxtəlif xəstəliklərin və zərərvericilərin abiotik təsirinə məruz qalır. Tənəklərin qorunması, inkişafının təmin olunması məhsuldarlığın artmasına, məhsulun keyfiyyətinin yüksəlməsinə, bütövlükdə ölkənin ərzaq təhlükəsizliyinə böyük töhfə verir. Məqalədə Naxçıvan Muxtar Respublikasında becərilən üzüm sortlarında görülən zərərvericilərin bəzilərinin təsnifatı və mübarizə üsullarından bəhs edilir. Məqalədə 20 aborigen üzüm sortuna bu zərəvericilərin mənfi təsiri, sirayətlənmə dərəcəsi və zamanları, herbisidlərin çilənmə aralıqları və sortların müqavimət dərəcəsinin ballarla qiymətləndirilməsi verilmişdir. Nəticədə, bu zərərvericilərə davamlı üzüm sortları seçilmişdir. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2024-12-30 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/15-naxcivan-muxtar-respubli-kasinda-uzum-sortlarinin-zererveri-ci-leri-ve-onlara-qarsi-mubari-ze-tedbi-rleri Azərbaycan dili info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ oai:jurnal.ndu.edu.az:article/5 2025-06-19 DİETİLAMİNOMETİLFENİLTİOETANOL BİRLƏŞMƏSİNİN KUMOLUN OKSİDLƏŞMƏSİNDƏ ANTİOKSİDLƏŞDİRİCİ MEXANİZMİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ Akif Əliyev Mirnazim Seyidov Tədqiqat işində baxdığımız birləşmənin antioksidləşdirici təsirinin mexanizminin öyrənilməsi məqsədilə onun iştirakı ilə kumolun oksidləşməsi prosesi araşdırılmışdır. İlk olaraq 1 – dietilaminometilfeniltioetanol – 1 birləşməsinin [İnH] iştirakı ilə 95 oC temperaturda kumolun avtooksidləşməsi öyrənilmişdir. Aydın olmuşdur ki, öyrənilən birləşmə kumolun oksidləşmə prosesini dayandırır. Kumolun avtooksidləşməsinin dayanması həm inhibitorun kumol. peroksid radikalı [ROo 2] ilə və həm də hidroperoksid kumolla [ROOH] reaksiyaları ilə əlaqədar ola bilər. Ona görə də yuxarıda qeyd olunan reaksiyalar ayrılıqda öyrənilmişdir. Birləşmənin (inhibitorun) peroksid kumolla reaksiyaları azodiizobutironitril [AİBN] inisiatorunun iştirakı ilə 60 oC temperaturda kumolun oksidləşməsində öyrənilmişdir. Alınan nəticələrdən aydın olur ki, öyrənilən inhibitor peroksid radikalı ilə qarşılıqlı təsirdə olur və kumolun oksidləşməsi prosesinin qarşısını alır. İnhibitorun peroksid radikalı ilə reaksiyasının stexiometrik əmsalı vahidə yaxındır. Öyrəndiyimiz birləşmənin peroksid radikalı ilə reaksiyasının sürət sabiti 1·10-3 l/mol san bərabərdir. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, öyrəndiyimiz birləşmənin kumol peroksid radikalı ilə reaksiyasının sürət sabitinin qiyməti 2,4 - dialkilfenolun uyğun reaksiyadakı sürət sabitinin qiymətindən aşağıdır. Tədqiq olunan birləşmənin hidroperoksid kumolla reaksiyası 80 və 90 oC temperaturlarında aparılmışdır. Alınan nəticələrdən aydın olur ki, öyrəndiyimiz inhibitor hidroperoksid kumolla qarşılıqlı təsirdə olur və reaksiyanın sürətinin tərtibi ikiyə bərabərdir. Müəyyən olunmuşdur ki, bir inhibitor molekulu 3 molekul hidroperoksid kumolu parçalayır. Naxçıvan Dövlət Universiteti 2025-06-19 Text text/html https://jurnal.ndu.edu.az/articles/5-di-eti-lami-nometi-lfeni-lti-oetanol-bi-rlesmesi-ni-n-kumolun-oksi-dlesmesi-nde-anti-oksi-dlesdi-ri-ci-mexani-zmi-ni-n-oyreni-lmesi Azərbaycan info:eu-repo/semantics/openAccess https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/