NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİNİN ELMİ ƏSƏRLƏRİ

PİRSAATÇAY ÇAYI HÖVZƏSİNDƏ İNSAN FƏALİYYƏTİ VƏ TORPAQ DEQRADASİYASI

HUMAN ACTIVITY AND LAND DEGRADATION IN THE PIRSAATCHAY RIVER BASIN

Aygun Haghverdi (ORCID: https://orcid.org/0009-0003-7505-5386)

İl: 2026 Səhifə: 258-263 Cild: 2026-cı il №2 Cild (135)
PDF Yüklə

Xülasə

Bu məqalə məskunlaşmanın torpaq deqradasiyasına təsirinə həsr olunmuşdur. Tədqiqat sahəsi Pirsaatçay hövzəsi olub, buraya Şamaxı, Qobustan, Hacıqabul, Salyan və Qaradağ inzibati rayonları daxildir. Bu ərazilərdə məskunlaşma prosesləri torpaq resurslarına çoxşaxəli təsir göstərən əsas antropogen amillərdən biri kimi tədqiq edilmişdir.Tədqiqat zamanı statistik məlumatlardan istifadə olunmuş, peyk təsvirləri isə ArcMap 10.8 proqram təminatı vasitəsilə deşifrə edilmişdir.Nəticələr göstərir ki, Pirsaatçay hövzəsi qədim dövrlərdən məskunlaşma ərazisi olduğuna görə güclü antropogen təzyiqə məruz qalmışdır. İqtisadi fəaliyyətlər ətrafında cəmləşən yaşayış məntəqələrinin genişlənməsi torpaq örtüyünün təbii tərkibini dəyişdirmiş, landşaft strukturlarını pozmuş və nəticədə torpaq deqradasiyasının müxtəlif formalarının yaranmasına səbəb olmuşdur.Müxtəlif illər üzrə bitki örtüyü indeksi (NDVI) xəritələrinin müqayisəsi göstərir ki, qeyri-səmərəli torpaq istifadəsi və antropogen təsirlər Şamaxı rayonu istisna olmaqla Hacıqabul, Salyan və Qobustan rayonlarında bitki örtüyünün məhv olmasına səbəb olmuşdur. Bu isə öz növbəsində torpaq məhsuldarlığının azalmasına və deqradasiyanın artmasına gətirib çıxarmışdır.

Abstract (EN)

This article is devoted to the impact of settlement on soil degradation. The study area is the Pirsaatchay basin, which includes the administrative districts of Shamakhi, Gobustan, Hajigabul, Salyan and Garadagh. In these territories, settlement processes have been examined as one of the main anthropogenic factors exerting multifaceted impacts on soil resources. In the course of the research, statistical data were used, and satellite imagery was decoded using the ArcMap 10.8 software package. The results indicate that, as the Pirsaatchay basin has been a settlement area since ancient times, it has been exposed to intensive anthropogenic pressure. The expansion of settlements concentrated around economic activities has altered the natural composition of the soil cover, disrupted landscape structures, and consequently led to various forms of soil degradation. A comparison of the vegetation index (NDVI) maps across different years demonstrates that inefficient land use and anthropogenic impacts have caused the destruction of vegetation cover in the districts of Hajigabul, Salyan and Gobustan, with the exception of Shamakhi. This, in turn, has resulted in reduced soil productivity and increased degradation.

Резюме (RU)

Данная статья посвящена влиянию расселения на деградацию почв. Область исследования — Пирсаатчайский бассейн, включающий административные районы Шамахы, Гобустан, Гаджигабул, Сальян и Гарадаг. На этих территориях процессы расселения рассмотрены как один из основных антропогенных факторов, оказывающих многостороннее воздействие на почвенные ресурсы.В ходе исследования использовались статистические данные, а спутниковые снимки были дешифрированы с применением программного пакета ArcMap 10.8. Результаты показывают, что Пирсаатчайский бассейн, будучи территорией расселения с древних времен, подвергался интенсивному антропогенному воздействию. Расширение населённых пунктов, сосредоточенных вокруг хозяйственной деятельности, изменило естественный состав почвенного покрова, нарушило структуру ландшафтов и, как следствие, привело к различным формам деградации почв.Сравнение карт индекса растительности (NDVI) за разные годы показывает, что неэффективное землепользование и антропогенные воздействия вызвали разрушение растительного покрова в районах Гаджигабул, Сальян и Гобустан, за исключением Шамахы. Это, в свою очередь, привело к снижению продуктивности почв и усилению процессов деградации.

Açar sözlər: Pirsaatçay, deqradasiya, NDVI, humus, urbanizasiya

İstinadlar

  1. Akpan U., Mawadri J., Asingwire D., Butt A. (2024). Impact of refugee settlements on land degradation in Uganda, Poljoprivredna tehnika, 49(3):52-62
  2. Binner, H., Wojda, P., Yunta, F., et al. (2024). A Systematic Review and Characterization of the Major and Most Studied Urban Soil Threats in the European Union. Water, Air, & Soil Pollution, 235, 494.
  3. Budagov T. (2023). Regions of Azerbaijan: Statistical collection /State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan Editorial staff chairman, 863 p.
  4. Dongmei Li, Dongyan W., Hong Li, Shuwen Z., Wenbo T. (2017). The Effects of Rural Settlement Evolution on the Surrounding Land Ecosystem Service Values: A Case Study in the Eco-Fragile Areas, China, International journal of Geo-Information, 6(2), p.49
  5. FAO. (2015). Status of the World’s Soil Resources (SWSR) – Main Report. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
  6. Hagverdi A. (2025). Analysis Of Anthropogenic Load On Soils Of The Pirsaatchay River Basin In Azerbaijan . Bulletin of Science and Practice. 11(7). 276-283
  7. Hagverdi A. A. (2025). The influence of natural factors on the process of soil formation (in the example of the Pirsaatchay basin). Modern Problems Of Ecology And Earth Sciences Ii International Scientific and Practical Conference of Young Scientists, Dedicated to the 180th Anniversary of the Founding of the Russian Geographical Society (Gomel, September 26, 2025) Conference Proceedings.
  8. Lal, R., & Stewart, B. A. (Eds.). (1990). Soil Degradation. New York: Springer.
  9. Mammadov R.M. (2015), Geography of the Republic of Azerbaijan, Regional geography: [in 3 volumes].
  10. Montgomery D. R (2007) Soil erosion and agricultural sustainability, Proceedings of the National Academy of Sciences 104(33)
  11. Pimentel D., Elinor C., Hudson R., Rochereau S., Samis R. And etc. (1976). Land degradation: Effects on food and energy resources. Journal of Science, Vol.194, № 4261, pp. 149-155