NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİNİN ELMİ ƏSƏRLƏRİ

NANOELEKTRONİKANIN SƏNAYE TƏTBİQLƏRİ VƏ İQTİSADİ POTENSİALI

INDUSTRIAL APPLICATIONS AND ECONOMIC POTENTIAL OF NANOELECTRONICS

Aygün SULTANOVA (ORCID: https://orcid.org/0009-0006-7406-6055), Səma BABAYEVA (ORCID: https://orcid.org/0009-0009-6934-7479)

İl: 2026 Səhifə: 201-205 Cild: 2026-cı il №2 Cild (135)
PDF Yüklə

Xülasə

XXI əsrin əsas texnoloji nailiyyətlərindən biri nanoelektronikanın inkişafıdır. Elektronikanın nanomiqyasda idarə olunması, daha kiçik, sürətli və enerji baxımından qənaətli qurğuların yaradılmasına imkan verir. Lakin nanoelektronikanın tətbiqi yalnız müsbət tərəflərlə məhdudlaşmır, bu sahənin qarşısında mühüm texnoloji məhdudiyyətlər və istehsal problemləri mövcuddur. Bu çətinliklər nanoelektronikanın geniş sənaye tətbiqlərinə keçidini ləngidir və qlobal elmi-texnoloji əməkdaşlığı zəruri edir. Nanoelektronika ~1–100 nm miqyasında işləyən elektron sistemlərinin layihələndirilməsi və istehsalını əhatə edir. Bu miqyasda kvant effektləri, atomik miqyaslı qeyri-bərabərliklər və materialların yeni xüsusiyyətləri istehsalın mürəkkəbliyini artırır. Müasir yarımkeçirici sənayesi 2–3 nm texnoloji düyünlərə doğru irəliləsə də, həm texniki, həm də iqtisadi baxımdan ciddi problemlərlə üzləşir. Nanoelektronika texnologiyaları telekommunikasiyanın eləcə də informasiya texnologiyalarının, tibbin və enerji sənayesinin inkişafı üçün strateji əhəmiyytə malikdir. Nanoelektronika, informasiya texnologiyaları və sənaye elektronikasının gələcək inkişafında əsas istiqamətlərdən biridir. Bu sahədə aparılan tədqiqatlar yalnız hesablama sistemlərinin gücünü artırmaqla kifayətlənmir, həm də tibb, ekoloji monitorinq və digər mühüm sahələrdə yeni tətbiq imkanları yaradır. Gözlənilir ki, yaxın onilliklərdə nanoelektronika texnologiyaları klassik mikroelektronikanı tədricən əvəz edərək texnoloji tərəqqinin aparıcı qüvvəsinə çevriləcəkdir.

Abstract (EN)

One of the main technological achievements of the 21st century is the development of nanoelectronics. Controlling electronics at the nanoscale allows for the creation of smaller, faster, and more energy-efficient devices. However, the application of nanoelectronics is not limited to its positive aspects; this field faces significant technological limitations and production challenges. These challenges slow down the transition of nanoelectronics to wide-ranging industrial applications and necessitate global scientific and technological cooperation.Nanoelectronics encompasses the design and production of electronic systems operating at ~1–100 nm. At this scale, quantum effects, atomic-scale inhomogeneities, and new properties of materials increase the complexity of production. Although the modern semiconductor industry is moving towards 2–3 nm technological nodes, it faces serious problems from both a technical and economic perspective. Nanoelectronics technologies are of strategic importance for the development of telecommunications, as well as information technologies, medicine, and the energy industry. Nanoelectronics is one of the main directions in the future development of information technologies and industrial electronics. Research in this area not only increases the power of computing systems, but also creates new application opportunities in medicine, environmental monitoring and other important areas. It is expected that in the coming decades, nanoelectronics technologies will gradually replace classical microelectronics and become the driving force of technological progress.

Резюме (RU)

Одним из главных технологических достижений XXI века является развитие наноэлектроники. Управление электроникой на наномасштабе позволяет создавать более компактные, быстрые и энергоэффективные устройства. Однако применение наноэлектроники не ограничивается её положительными аспектами; эта область сталкивается со значительными технологическими ограничениями и производственными проблемами. Эти проблемы замедляют переход наноэлектроники к широкому спектру промышленных применений и требуют глобального научно-технического сотрудничества. Наноэлектроника включает в себя проектирование и производство электронных систем, работающих в масштабе ~1–100 нм. На этом масштабе квантовые эффекты, неоднородности на атомном уровне и новые свойства материалов увеличивают сложность производства. Хотя современная полупроводниковая промышленность движется к технологическим узлам 2–3 нм, она сталкивается с серьезными проблемами как с технической, так и с экономической точки зрения. Наноэлектронные технологии имеют стратегическое значение для развития телекоммуникаций, а также информационных технологий, медицины и энергетической промышленности. Наноэлектроника — одно из главных направлений будущего развития информационных технологий и промышленной электроники. Исследования в этой области не только повышают мощность вычислительных систем, но и открывают новые возможности применения в медицине, мониторинге окружающей среды и других важных областях. Ожидается, что в ближайшие десятилетия наноэлектронные технологии постепенно заменят классическую микроэлектронику и станут движущей силой технологического прогресса.

Açar sözlər: nanomiqyas, mikroelektron, nanometr, sensorlar, kvant qurğular

İstinadlar

  1. Bassett, D. R. (2010). Taniguchi, Norio. In D. H. Guston (Ed.), Encyclopedia of nanoscience and society (p. 747). SAGE.
  2. Bhushan, B. (Ed.). (2017). Springer handbook of nanotechnology. Springer.
  3. Chuang, S. L. (2009). Physics of optoelectronic devices. Wiley.
  4. Dahl, J. A., Maddux, B. L. S., & Hutchison, J. E. (2007). Toward greener nanosynthesis. Chemical Reviews, 107(6), 2228–2269.
  5. Dresselhaus, M. S., Dresselhaus, G., & Avouris, P. (2001). Carbon nanotubes: Synthesis, structure, properties, and applications. Springer.
  6. Hapgood, F. (1986, November). “Nanotechnology” / “Tinytech.” Omni, 56.
  7. Janata, J. (2008). Introduction: Modern topics in chemical sensing. Chemical Reviews, 108(2), 327–328.
  8. Rao, C. N. R., Sood, A. K., Subrahmanyam, K. S., & Govindaraj, A. (2009). Graphene: The new two-dimensional nanomaterial. Angewandte Chemie International Edition, 48(42), 7752–7777.
  9. Schön, J. H., Kloc, C., & Batlogg, B. (2002). Quantum dots and nanoelectronics. Reviews of Modern Physics, 74(2), 575–589.
  10. Stewart, M. E., Anderton, C. R., Thompson, L. B., Maria, J., Gray, S. K., Rogers, J. A., & Nuzzo, R. G. (2008). Nanostructured plasmonic sensors. Chemical Reviews, 108(2), 494–521.
  11. Teo, B. K., & Sun, X. H. (2007). Silicon-based low-dimensional nanomaterials and nanodevices. Chemical Reviews, 107(4), 1454–1532.
  12. Vo-Dinh, T. (Ed.). (2007). Nanotechnology in biology and medicine: Methods, devices, and applications. CRC Press.