NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİNİN ELMİ ƏSƏRLƏRİ

TÜRK DÖVLƏTLƏRİ TƏŞKİLATININ İNKİŞAFINDA AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ SİSTEMLİ VƏ STRATEJİ TÖHFƏLƏRİ

THE SYSTEMATIC AND STRATEGIC CONTRIBUTIONS OF THE REPUBLIC OF AZERBAIJAN TO THE DEVELOPMENT OF THE ORGANIZATION OF TURKIC STATES

Dinara APPASOVA (ORCID: https://orcid.org/0000-0003-3447-9630)

İl: 2026 Səhifə: 186-193 Cild: 2026-cı il №2 Cild (135)
PDF Yüklə

Xülasə

Məqalə müasir dövrdə Azərbaycan Respublikasının Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) formalaşması, institusionallaşması və strateji inkişafındakı rolunu kompleks şəkildə araşdırır. Tədqiqatın metodoloji əsasını sistemli və müqayisəli-tarixi yanaşmalar, beynəlxalq müqavilələrin və bəyannamələrin təhlili, habelə institusional analiz metodları təşkil edir. Müəllif göstərir ki, Azərbaycan 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişinin imzalanmasından başlayaraq TDT çərçivəsindəki bütün institusional proseslərin əsas təşəbbüskarına çevrilmiş; Türk İnvestisiya Fondu, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu kimi strukturların yaradılmasına, Qəbələ və Bakı sammitlərinin keçirilməsinə bilavasitə töhfə vermişdir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövründən formalaşmağa başlayan strateji istiqamət Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında ardıcıl və sistemli şəkildə davam etdirilmişdir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsindəki tarixi qələbənin inteqrasiya proseslərinə transformativ təsiri tədqiqatın mərkəzi problemlərindən birini təşkil edir. Həmin qələbənin türk dövlətləri arasında həmrəyliyi əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdiyi, Zəngəzur dəhlizi layihəsi vasitəsilə regional nəqliyyat-enerji arxitekturasının yenidən qurulması üçün strateji zəmin yaratdığı əsaslandırılır. Şuşa Bəyannaməsinin (2021) TDT-nin funksional transformasiyasına — xüsusilə təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat istiqamətlərinin prioritetləşdirilməsinə — sistematik təsiri də müfəssəl araşdırılır. 2024-cü ildə Şuşada keçirilən qeyri-rəsmi sammit isə Azərbaycanın təşkilat daxilindəki artan nüfuzunun simvolik təsdiqi kimi dəyərləndirilir. Nəticə olaraq, Azərbaycan TDT-nin yalnız təsisçi dövlətlərindən biri deyil, eyni zamanda onun geosiyasi, iqtisadi və humanitar gündəliyini ardıcıl şəkildə formalaşdıran sistemyaradıcı aktor kimi çıxış edir. Əldə edilən nəticələr post-sovet məkanında regional inteqrasiya nəzəriyyəsinə və orta gücə malik dövlətlərin institusional liderliyi konseptinə yeni töhfələr verir; praktik baxımdan isə regional təhlükəsizlik, enerji siyasəti və çoxtərəfli diplomatiya sahələrində tətbiq imkanına malikdir.

Abstract (EN)

This article provides a comprehensive examination of the role of the Republic of Azerbaijan in the formation, institutionalization, and strategic development of the Organization of Turkic States (OTS) in the contemporary period. The study's methodological framework rests on systemic and comparative-historical approaches, the analysis of international treaties and declarations, and institutional analysis methods. The author demonstrates that, beginning with the signing of the Nakhchivan Agreement in 2009, Azerbaijan became the primary initiator of institutional processes within the OTS, contributing directly to the establishment of such structures as the Turkic Investment Fund and the Turkic Culture and Heritage Foundation, as well as to the organization of summits in Gabala and Baku. The strategic course laid during the era of National Leader Heydar Aliyev has been consistently and systematically continued under President Ilham Aliyev. A central problem of the study is the transformative impact of the historic victory in the Second Karabakh War of 2020 on integration processes. It is argued that this victory significantly strengthened solidarity among Turkic states and created a strategic foundation for the reconfiguration of the regional transport-energy architecture through the Zangezur Corridor project. The systematic influence of the Shusha Declaration (2021) on the functional transformation of the OTS — particularly the prioritization of security, energy, and transport — is examined in detail. The informal summit held in Shusha in 2024 is assessed as a symbolic confirmation of Azerbaijan's growing authority within the organization. The study concludes that Azerbaijan acts not merely as one of the OTS's founding states, but as a system-defining actor that consistently shapes the organization's geopolitical, economic, and humanitarian agenda. The findings contribute new insights to the theory of regional integration in the post-Soviet space and to the concept of institutional leadership by middle powers; from a practical standpoint, they are applicable in the fields of regional security, energy policy, and multilateral diplomacy.

Резюме (RU)

Статья посвящена комплексному исследованию роли Азербайджанской Республики в формировании, институционализации и стратегическом развитии Организации тюркских государств (ОТГ) в современный период. Методологическую основу исследования составляют системный и сравнительно-исторический подходы, анализ международных договоров и деклараций, а также методы институционального анализа. Автор показывает, что начиная с подписания Нахчыванского соглашения в 2009 году Азербайджан стал главным инициатором институциональных процессов в рамках ОТГ, внеся непосредственный вклад в создание таких структур, как Тюркский инвестиционный фонд и Фонд тюркской культуры и наследия, а также в проведение саммитов в Габале и Баку. Стратегический курс, заложенный в период общенационального лидера Гейдара Алиева, последовательно и системно продолжается под руководством Президента Ильхама Алиева. Одной из центральных проблем исследования является трансформирующее воздействие исторической победы во Второй Карабахской войне 2020 года на интеграционные процессы. Обосновывается, что эта победа существенно укрепила солидарность тюркских государств и создала стратегическую основу для реконфигурации региональной транспортно-энергетической архитектуры посредством проекта Зангезурского коридора. Детально исследуется системное влияние Шушинской декларации (2021) на функциональную трансформацию ОТГ — в частности, на приоритизацию направлений безопасности, энергетики и транспорта. Неформальный саммит в Шуше в 2024 году оценивается как символическое подтверждение возросшего авторитета Азербайджана внутри организации. В заключение делается вывод о том, что Азербайджан выступает не просто одним из государств-основателей ОТГ, но и системообразующим актором, последовательно формирующим её геополитическую, экономическую и гуманитарную повестку. Полученные результаты вносят новый вклад в теорию региональной интеграции на постсоветском пространстве и в концепцию институционального лидерства средних держав; в практическом отношении они применимы в сферах региональной безопасности, энергетической политики и многосторонней дипломатии.

Açar sözlər: Türk Dövlətləri Təşkilatı, Azərbaycan, regional inteqrasiya, Şuşa Bəyannaməsi, Zəngəzur dəhlizi, Naxçıvan Sazişi, geosiyasət

İstinadlar

  1. Aslanlı, A. (2021). Zengezur koridoru: Zaferin taçlanması. Kriter Dergisi, (62), 97–109.
  2. Gök, A. (2022). Türk Devletleri Teşkilatı ve Dağlık Karabağ zaferinin yarattığı fırsatlar. Güvenlik Stratejileri Dergisi, (TDT Özel Sayı), 109–145.
  3. Özdemir, D. M. (2023). Şuşa beyannamesi’nin önemi ve olası etkileri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(2), 734–744.
  4. Öztopal, M. K. (2021). Azerbaycan ile ilişkileri bağlamında Türkistan devletlerinin Dağlık Karabağ konusundaki tutum ve tepkileri. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 7(1), 216–232.
  5. Pirinççi, F. (2021a). Karabağ zaferi sonrası Kafkasyada yeni dönem. Kriter Dergisi, (53), 23–36.
  6. Pirinççi, F. (2021b). Türk Konseyi genel sekreteri Baghdad Amreyev: Yeni nesil ortak Türklük değerlerine bağlı. Kriter Dergisi, (62), 46–58.
  7. Rzayev, M. (2023). Heydər Əliyevin xarici siyasəti və Azərbaycanın beynəlxalq uğurları. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(1), 260–269.
  8. Азербайджанское государственное информационное агентство. (2025, 6 июня). На неформальном саммите Организации тюркских государств в Шуше подписана Карабахская декларация.
  9. Аппарат Президента Азербайджанской Республики. (2025, 19 июня). Ильхам Алиев принял делегацию ТЮРКПА.
  10. Организация тюркских государств. (2025, 24 июня). Zirveler.
  11. Организация тюркских государств. (2025, 24 марта). Türk Konseyi 7. zirvesi Baküde düzenlendi.