NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİNİN ELMİ ƏSƏRLƏRİ

UŞAQ MƏTBU İRSİMİZİN “QIRMIZI GÜNƏŞ”İ

THE “QIRMIZI GÜNƏŞ” OF OUR CHILDHOOD AND PRINT HERITAGE

Fərqanə MƏLİKOVA (ORCID: https://orcid.org/0009-0006-4473-9642)

İl: 2026 Səhifə: 79-88 Cild: 2026-cı il №2 Cild (135)
PDF Yüklə

Xülasə

Tədqiqat işində XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan uşaq mətbuatının inkişaf mərhələləri və bu prosesdə “Qırmızı günəş” jurnalının xüsusi rolu araşdırılır. Göstərilir ki, ilk milli uşaq mətbuat orqanı olan “Dəbistan” jurnalının yaratdığı pedaqoji ənənə sonrakı dövrdə “Rəhbər”, “Məktəb” və “Qırmızı günəş” kimi nəşrlərlə davam etdirilmişdir. Tədqiqatda 1921–1922-ci illərdə cəmi üç nömrəsi nəşr olunan “Qırmızı günəş” jurnalının tarixi şəraiti, ideya istiqaməti, məramnaməsi, tərtibat xüsusiyyətləri, müəllif çevrəsi və məzmun strukturu kompleks şəkildə təhlil olunur. Jurnalın səhifələrində yer alan bədii, elmi-kütləvi, publisistik və didaktik materiallar əsasında onun uşaqların təlim-tərbiyəsində, məktəbdənkənar oxu mədəniyyətinin formalaşmasında və milli maarifçilik ideyalarının yayılmasında rolu müəyyən edilir. Həmçinin Qafur Rəşad Mirzəzadə, Abdulla Şaiq və digər ziyalıların fəaliyyəti fonunda jurnalın ideoloji və pedaqoji funksiyası qiymətləndirilir. Araşdırma nəticəsində məlum olur ki, qısa müddətli fəaliyyətinə baxmayaraq “Qırmızı günəş” Azərbaycan pedaqoji uşaq mətbuatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil etmiş və milli təhsil tarixində əhəmiyyətli maarifçi platforma kimi çıxış etmişdir. Bu baxımdan jurnalın tarixi-pedaqoji əhəmiyyəti xüsusi elmi dəyər daşıyır və gələcək tədqiqatlar üçün mühüm mənbə rolunu oynayır. Məqalə uşaq mətbuatının formalaşma dinamikasını anlamaq baxımından mühüm nəzəri nəticələr təqdim edir və milli maarifçilik tarixini daha yaxşı aydınlaşdırmağa kömək edir.

Abstract (EN)

This study examines the developmental stages of Azerbaijani children’s press in the early twentieth century and the special role of the journal “Qırmızı günəş” in this process. It is shown that the pedagogical tradition established by the first national children’s publication, “Dəbistan”, was subsequently continued by journals such as “Rəhbər”, “Məktəb”, and “Qırmızı günəş”. The research provides a comprehensive analysis of the historical context, ideological orientation, editorial principles, design features, authorial circle, and content structure of “Qırmızı günəş”, which was published in only three issues between 1921 and 1922. Based on literary, scientific-popular, journalistic, and didactic materials published in the journal, its role in children’s education, the formation of extracurricular reading culture, and the dissemination of national enlightenment ideas is identified. Furthermore, the pedagogical and ideological functions of the journal are evaluated in the context of intellectuals such as Gafur Rashad Mirzazade and Abdulla Shaig. The findings indicate that despite its short publication period, “Qırmızı günəş” represented an important stage in the development of Azerbaijani pedagogical children’s press and served as a significant enlightenment platform in national educational history. The study provides important theoretical conclusions for understanding the dynamics of children’s press development and contributes to a deeper interpretation of national enlightenment history.

Резюме (RU)

В данном исследовании рассматриваются этапы развития азербайджанской детской печати в начале XX века и особая роль журнала «Qırmızı günəş» в этом процессе. Показано, что педагогическая традиция, заложенная первым национальным детским изданием «Dəbistan», была продолжена такими журналами, как «Rəhbər», «Məktəb» и «Qırmızı günəş». В работе комплексно анализируются исторические условия, идеологическая направленность, редакционные принципы, особенности оформления, авторский круг и структура содержания журнала «Qırmızı günəş», который выходил всего в трёх номерах в 1921–1922 годах. На основе художественных, научно-популярных, публицистических и дидактических материалов определяется его роль в образовании детей, формировании культуры внеклассного чтения и распространении идей национального просвещения. Также оцениваются педагогические и идеологические функции журнала в контексте деятельности таких интеллектуалов, как Гафур Рашад Мирзазаде и Абдулла Шаиг. Результаты исследования показывают, что несмотря на краткий период существования, «Qırmızı günəş» стал важным этапом в развитии азербайджанской педагогической детской печати и значимой просветительской платформой в истории национального образования. Исследование формирует важные теоретические выводы для понимания динамики развития детской прессы и способствует более глубокому осмыслению истории национального просвещения.

Açar sözlər: uşaq mətbuatı, Qırmızı günəş, Dəbistan, Azərbaycan maarifçiliyi, pedaqoji jurnalistika, məktəbdənkənar oxu, XX əsrin əvvəllərində

İstinadlar

  1. Qırmızı günəş. (1921a). Əziz uşaqlar. Qırmızı günəş, (1), 3.
  2. Qırmızı günəş. (1921a). Günəşmi, çocuqmu? (şeirdən sitat hissəsi daxil olan mətn). Qırmızı günəş, (1), 14.
  3. Qırmızı günəş. (1921a). Günəşmi, çocuqmu?. Qırmızı günəş, (1), 10.
  4. Qırmızı günəş. (1921a). Mələklə növzad. Qırmızı günəş, (1), 1.
  5. Qırmızı günəş. (1921a). Mündəricat. Qırmızı günəş, (1), 1.
  6. Qırmızı günəş. (1921a). Mündəricat. Qırmızı günəş, (1), 3.
  7. Qırmızı günəş. (1921b). Hikmət çiçəkləri. Qırmızı günəş, (2), 11.
  8. Qırmızı günəş. (1921b). Mündəricat. Qırmızı günəş, (2), 1.
  9. Qırmızı günəş. (1921b). Yazı dərsi. Qırmızı günəş, (2), 16.
  10. Qırmızı günəş. (1921c). Fərasətli çocuqlara töhfə. Qırmızı günəş, (3), 12.
  11. Qırmızı günəş. (1921c). Hikmət çiçəkləri. Qırmızı günəş, (3), 11.
  12. Qırmızı günəş. (1921c). Məsələlər. Qırmızı günəş, (3), 16.
  13. Qırmızı günəş. (1921c). Mündəricat. Qırmızı günəş, (3), 1.
  14. Qırmızı günəş. (1921c). Şeirlər və hekayə parçaları (Fərasətli çocuqlara töhfə daxil). Qırmızı günəş, (3), 15.
  15. Məmmədov, Ə. (1977). Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı (“Dəbistan”, “Rəhbər”, “Məktəb” jurnalları əsasında). Elm.
  16. Modern.az. (2011). Mətbuat tariximizin “Qırmızı günəş” araşdırması.