NAXÇIVAN DÖVLƏT UNİVERSİTETİNİN ELMİ ƏSƏRLƏRİ

XÜSUSİ TƏYİNATLI OBYEKTLƏRİN FİZİKİ MÜHAFİZƏSİNDƏ ZAMAN ƏSASLI FUNKSİONAL YETƏRLİLİK ŞƏRTİ

TEMPORAL FUNCTIONAL ADEQUACY CONDITION IN THE PHYSICAL PROTECTION OF MILITARY FACILITIES

Ramil AXUNDOV (ORCID: https://orcid.org/0009-0001-8798-8044), Banu RÜSTƏMLİ (ORCID: https://orcid.org/0009-0007-7561-4401)

İl: 2026 Səhifə: 79-88 Cild: 2026-cı il №2 Cild (135)
PDF Yüklə

Xülasə

Tədqiqat xüsusi təyinatlı obyektlərin fiziki mühafizəsində zaman əsaslı funksional yetərlilik şərtinin nəzəri və metodoloji əsaslandırılmasına həsr edilmişdir. İşin aktuallığı müasir təhlükə mühitində pozucuların adaptiv və məqsədyönlü davranışı, normativ uyğunluğun əməli nəticəliliyi tam təmin etməməsi, eləcə də çoxsəviyyəli fiziki mühafizə sistemlərində zaman uyğunsuzluğunun riskin reallaşmasına birbaşa təsir göstərməsi ilə izah olunur. Məqalədə yetərlilik şərti təhlükənin hücum müddəti ilə cavabvermə zəncirinin ümumi müddətinin müqayisəsinə söykənən minimal təhlükəsizlik tələbi kimi təqdim edilir və bu məntiqin çoxsəviyyəli quruluş daxilində necə saxlanılmalı olduğu ardıcıl şəkildə açıqlanır. Təhlildə aşkarlanma, siqnalın təsdiqi, qərarvermə, qüvvələrin səfərbərliyi, hərəkət və müdaxilə mərhələləri vahid zaman zənciri kimi götürülür, gecikdirmə resurslarının isə müstəqil məqsəd deyil, cavabvermə üçün tələb olunan zaman ehtiyatını yaradan funksional mexanizm olduğu əsaslandırılır. Tədqiqat çərçivəsində zəif həlqə anlayışı zaman parametrləri ilə əlaqələndirilir və zəifliyin təkcə fiziki baryerlərdə deyil, çox vaxt təsdiqləmə, qərarvermə və rabitə mərhələlərində formalaşdığı göstərilir. Metodoloji nəticə kimi səviyyələr üzrə zaman balansının qurulması, ssenari əsaslı qiymətləndirmə, ölçülə bilən əsas funksional göstəricilər əsasında yoxlama mexanizmi və davamlı təkmilləşdirmə dövrünün təşkili təklif olunur. Praktiki əhəmiyyəti layihələndirmə və qiymətləndirmə mərhələlərində qərarların şəffaf əsaslandırılmasına, resurs bölgüsünün rasionallaşdırılmasına və real əməli şəraitdə yetərliliyin qorunmasına imkan verən tətbiq oluna bilən çərçivənin formalaşdırılmasıdır.

Abstract (EN)

The article substantiates the theoretical and methodological foundations of the temporal functional adequacy condition in the physical protection systems of military facilities. The relevance of the study arises from the adaptive nature of contemporary threats, the insufficiency of formal regulatory compliance to ensure operational resilience, and the risk of temporal misalignment within multilayer security architectures. The minimum-security condition is formalized through the comparison of threat development time and the total response chain duration. The interdependence of detection, delay, and response functions is systematically analyzed. A methodological framework is proposed for temporal alignment across protection layers, weak-link identification, and audit organization based on time-related indicators. The practical contribution lies in establishing a measurable and risk-oriented approach applicable to the design, evaluation, and continuous improvement of military physical protection systems.

Резюме (RU)

Статья посвящена теоретическому и методологическому обоснованию условия временной функциональной достаточности в системах физической защиты военных объектов. Актуальность исследования определяется адаптивным характером современных угроз, недостаточностью формального нормативного соответствия для обеспечения операционной устойчивости и риском временной несогласованности в многоуровневых архитектурах безопасности. В работе формализовано минимальное условие безопасности на основе сопоставления продолжительности развития угрозы и суммарного времени реагирования. Системно проанализирована взаимозависимость функций обнаружения, задержки и реагирования. Представлена методологическая модель согласования уровней защиты по временным параметрам, идентификации слабого звена и организации аудита на основе временных показателей. Практическая значимость заключается в формировании измеряемого и риск-ориентированного подхода к проектированию, оценке и совершенствованию систем физической защиты военных объектов.

Açar sözlər: fiziki mühafizə, xüsusi təyinatlı obyektlər, zaman əsaslı yetərlilik, aşkarlanma, gecikdirmə, cavabvermə, zaman ehtiyatı

İstinadlar

  1. Adabara, I., Sadiq, B. O., Shuaibu, A. N., et al. (2025). Trustworthy agentic AI systems: A cross-layer review of architectures, threat models and governance strategies for real-world deployment. F1000Research, 14, 905.
  2. Akhundov, R., & Hashimov, E. (2026). Modeling information processes and deriving measurable requirements in physical protection system design. Management Information System and Devices, 1(188), 5–16.
  3. Babayev, S. et al. (2026). Conceptual-theoretical foundations and the transformative role of artificial intelligence in multidomain operations. Grail of Science, 64, 606–615.
  4. Mia, R., Shakil, N. A. F., Ahmed, I. (2025). A conceptual architecture for proactive global cyber defense: Exploiting technical, adversarial, and geostrategic dimensions. International Journal of Advanced Cybersecurity Systems, Technologies, and Applications, 9(1), 21–50.
  5. Mohamed, N., Alam, E., Stubbs, G. L. (2022). Multi-layer protection approach (MLPA) for the detection of advanced persistent threat. Journal of Positive School Psychology, 6(5), 4496–4518.
  6. Mondal, S., Adak, B., Mukhopadhyay, S. (2023). Functional and smart textiles for military and defence applications. Smart and Functional Textiles, 397.
  7. Полянцева, Е. Р. (2025). Архитектурная защита зданий от атаки БПЛА. Вестник Томского государственного архитектурно-строительного университета, 27(1), 99–109.
  8. Прутчиков, И. О., Гречушкин, И. В., Сизько, Д. В. (2020). Применение нетрадиционных видов вооружения и военной техники для охраны и обороны арсеналов, баз, складов и других объектов системы материально-технического обеспечения войск. Актуальные проблемы защиты и безопасности, 491–496.
  9. Цыгичко, В. Н., Черешкин, Д. С. (2016). Обеспечение безопасности критических инфраструктур в США (аналитический обзор). Труды Института системного анализа Российской академии наук, 27, 4–34.
  10. Шарков, И. К. (2020). Имитационное моделирование средств физической защиты на охраняемом объекте в задачах оценки уязвимости. Материалы конференции “Имитационное моделирование систем военного назначения, действий войск и процессов их обеспечения” (ИМСВН-2020), 254–264.