MİRZƏ ƏLƏKBƏR SABİRİN UŞAQ ŞEİRLƏRİNDƏ MİLLİ ÖZÜNÜDƏRK VƏ MAARİFÇİLİK İDEYALARI

Məqalədə milli özünüdərk, maarifçilik ideyaları Mirzə Ələkbər Sabirin uşaq şeirləri əsasında təhlil edilir. XIX əsrin ikinci yarısından etibarən Azərbaycan ictimai fikir tarixində xalqın taleyi, milli şüur, ana dilinə maraq və milli ideya anlayışları formalaşmağa başlamışdır. Sabir bu inkişaf prosesində klassik ədəbiyyat ənənələrini yaşadan satira ustası kimi çıxış etmiş, həmçinin uşaq poeziyasına misilsiz töhfələr vermişdir.
Tədqiqatın məqsədi şairin ana dilinə, təhsilə və maarifçiliyə çağırış ruhlu uşaq şeirlərini milli özünüdərk və azərbaycançılıq ideologiyasının təzahürü kimi qiymətləndirməkdir. “Molla Nəsrəddin”, “Dəbistan”, “Rəhbər”, “Məktəb” və digər nəşrlərdə müntəzəm dərc olunan satirik şeirlər Sabiri xalq arasında məşhur etmişdir. Onun uşaq poeziyası gənc oxucu üçün sadə, aydın və axıcı dildə təqdim olunmuş, milli şüurun formalaşmasına, mənəvi-əxlaqi dəyərlərin təbliğinə xidmət etmişdir.
Məqalədə metod olaraq Sabirin yaradıcılığı, dövrün ictimai-mədəni mühiti, uşaq poeziyasının funksiyaları və milli özünüdərk məsələləri faktoloji materiallar əsasında təsvir olunur və elmi təhlilə cəlb edilir. Sabirin şeirlərindən nümunələr gətirilir və bu nümunələrin ideya-bədii məzmunu şərh edilir. Sabirin milli özünüdərk, maarifçilik, dil, islam və cəmiyyət barədə fikirlərinin, ümumilikdə dünya­görüşünün ideoloji əsaslarının müəyyənləşdirilməsi konseptual-ideoloji yanaşmanın tətbiqinin göstəricisidir.
Şairin fikrincə, millət yalnız gənc nəslin elmə yiyələnməsi və maariflənməsi nəticəsində bəlalardan və fəlakətlərdən xilas ola bilər. Beləliklə, M. Ə. Sabirin uşaq poeziyası milli özünüdərk, ana dilinə bağlılıq, maarifçilik və milli şüurun güclənməsi baxımından Azərbaycan ədəbiyyatında əvəzsiz yer tutur və bu gün də aktualdır.

This article examines the ideas of national self-consciousness and enlightenment reflected in the children’s poetry of M. A. Sabir. Beginning from the second half of the nineteenth century, concepts concerning the destiny of the nation, national consciousness, interest in the mother tongue, and the national ideal began to take shape within the history of Azerbaijani public thought. During this period, Sabir emerged as a master of satire who preserved classical literary traditions while also making a significant contribution to the formation and development of children’s literature. The aim of the study is to analyze the poet’s children’s poems—imbued with appeals to the mother tongue, education, and enlightenment—as an expression of national self-consciousness and the ideology of Azerbaijani identity. The satirical poems regularly published in “Molla Nasreddin”, “Dəbistan”, “Rəhbər”, “Məktəb” and other periodicals brought Sabir wide public recognition. His poetry for children, written in a simple, clear, and fluent language, served to cultivate national consciousness and foster moral and ethical values among young readers. The research employs a descriptive–analytical method: Sabir’s literary oeuvre, the socio-cultural environment of his time, the functions of children’s poetry, and questions of national self-consciousness are examined on the basis of factual material and subjected to scholarly interpretation. Examples from Sabir’s poems are analyzed to elucidate their ideological and artistic significance. The identification of Sabir’s views on national identity, language, enlightenment, religion, and society—and the conceptual foundations of his worldview—demonstrates the use of a conceptual–ideological analytical approach. According to the poet, the salvation of the nation from calamities and crises is possible only through the education and enlightenment of the younger generation. In this regard, the children’s poetry of M. A. Sabir occupies a special and enduring place in Azerbaijani literature, playing a crucial role in strengthening national self-consciousness, affirming the value of the mother tongue, and promoting the principles of enlightenment. His legacy remains highly relevant even today.

В статье анализируются идеи национального самосознания и просветительства, отражённые в детской поэзии М. А. Сабира. Со второй половины XIX века в истории общественной мысли Азербайджана начинают формироваться представления о судьбе народа, национальном сознании, интересе к родному языку и национальном идеале. В этот период Сабир выступает как мастер сатиры, продолжатель классических литературных традиций, а также как автор, внесший значительный вклад в становление и развитие детской литературы. Цель исследования заключается в том, чтобы рассмотреть детские стихотворения поэта — проникнутые призывами к родному языку, образованию и просвещению — как проявление национального самосознания и идеологии азербайджанства. Сатирические произведения, регулярно публиковавшиеся в изданиях «Молла Насреддин», «Дaбистaн», «Рәһбәр», «Məktəb» и других, принесли Сабиру широкую известность. Его стихи для детей, написанные простым, выразительным и доступным языком, способствовали формированию национального сознания и укреплению нравственно-этических ценностей молодого поколения. В статье применяется описательно-аналитический метод: творчество Сабира, общественно-культурная среда эпохи, функции детской поэзии и вопросы национального самосознания рассматриваются на основе фактического материала и подвергаются научной интерпретации. Приводимые в исследовании стихотворные примеры позволяют раскрыть идейно-художественное содержание произведений поэта. Анализ взглядов Сабира на вопросы национальной идентичности, языка, просветительства, религии и общества, а также выявление концептуальных оснований его мировоззрения подтверждают использование концептуально-идеологического подхода. По убеждению поэта, спасение нации от бедствий и кризисов возможно лишь через воспитание молодого поколения в духе науки, образования и просвещения. В этом контексте детская поэзия М. А. Сабира занимает особое место в азербайджанской литературе, играя важную роль в укреплении национального самосознания, утверждении ценности родного языка и развитии просветительских идей, оставаясь актуальной и в наши дни.