SÜNİ İNTELLEKT ƏSRİNDƏ RƏQƏMSAL KONSTİTUSİONALİZM VƏ AZƏRBAYCANDA KONSTİTUSİYA NƏZARƏTİ

IV Sənaye İnqilabının çağırışları, süni intellekt əsrinin günbəgün sürətlə irəliləyən innovativləri ilə ayaqlaşmaq məqsədilə ölkələrin rəqəmsallaşma səyləri köklü dəyişikliklərə qapı açır. Bu yeniliklərin fonunda konstitusiya nəzarətinin ənənəvi analoq qaydada qalması mümkün deyil. Bu dəyişikliklər və yeniliklər, süni intellekt texnologiyaları ilə bağlı inkişaflar dövlətlərin “ağıllı konstitusiya” anlayışına doğru irəliləməsinə zəmin yaradır.
Fəlsəfi, sosioloji və hüquqi aspektlərin vasitəçilik etdiyi konstitusiya dəyərləri ümumbəşəri və çoxölçülü kateqoriyadır. Bu dəyərlər ictimai münasibətlərin subyektlərinin həyatının bütün sferalarını və səviyyələrini əhatə edir və bu subyektlər üçün onlar arasındakı münasibətlərin xarakterini müəyyən edən göstərici kimi çıxış edir.
Konstitusiya nəzarəti Azərbaycan Respublikasının, ümumiyyətlə istənilən müasir demokratik dövlətin konstitusiya quruluşunun bütöv sisteminin ayrılmaz hissəsidir. Bu hüquq institutu dövlətin əsas Qanununun hüquqi müdafiəsinin həyata keçirilməsinin səmərəli yolu kimi xidmət edir, vətəndaşların konstitusiya hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi mexanizminin mühüm tərkib hissəsidir. Bu hüquq institutunun unikallığını onunla izah edə bilərik ki o, bütövlükdə dövlətin qanun vəziyyətinin qorunub saxlanılmasında xüsusi rol oynayır.
Məqalənin əsas məqsədi süni intellekt və rəqəmsallaşma dövründə konstitusionalizmin yeni formalarını araşdırmaq, Azərbaycan nümunəsində konstitusiya nəzarətinin rəqəmsal transformasiya kontekstində təhlilini aparmaqdır. Burada müəllif ənənəvi analoq əsaslı konstitusiya nəzarətinin artıq kifayət etmədiyini və “ağıllı konstitusiya” yanaşmasına keçidin zərurətini əsaslandırmağa çalışır.

To keep pace with the challenges of the 4th Industrial Revolution and the rapidly evolving innovators of the Artifical Intelligence era, countries' digitalization efforts are paving the way for radical change. Against the backdrop of these innovations, constitutional review cannot remain in the traditional analogue order. These changes and innovations, developments related to artificial intelligence technologies, create the basis for the transition of states to the concept of a “smart constitution”.
Constitutional values, mediated by philosophical, sociological and legal aspects, represent a universal and multidimensional category. These values cover all spheres and levels of life of subjects of social relations and act as an indicator for these subjects, determining the nature of the relations between them.
Constitutional control is an integral part of the entire system of the constitutional order of the Republic of Azerbaijan and, in general, of any modern democratic state. This legal institution serves as an effective way of implementing the legal protection of the Basic Law of the state and is an important component of the mechanism for protecting the constitutional rights and freedoms of citizens.The uniqueness of this legal institution lies in the fact that it plays a special role in maintaining law and order in the state as a whole.
One of the most important classifications of constitutional review from the point of view of its implementation in legislation and law enforcement practice is its division into initial and subsequent review. As part of preliminary control, laws and other regulatory legal acts are checked for constitutionality before they are signed by the head of state or another person authorized to do so and, accordingly, before they come into force.
It is no secret that ineffective constitutional control or the absence of such control leads to the transformation of the Basic Law of the state into a general set of rules of conduct. As a result, this may lead to the destruction of the entire system of public administration, the system of protecting the rights and freedoms of citizens.
Given the speed of development of artificial intelligence technologies, although it is still too early to make any definite assessments about the future, it is not difficult to say that the digital transformation of states will also be on the agenda in the context of constitutions. From this point of view, the article aims to research the problems of constitutional control of modern democratic states using new scientific approaches using the example of the Republic of Azerbaijan, which lives in the era of digitalization.

Чтобы идти в ногу с вызовами IV промышленной революции и быстро развивающимися инноваторами эпохи искусственного интеллекта, усилия стран по цифровизации открывают путь радикальным изменениям. На фоне этих нововведений конституционный контроль не может оставаться в традиционном аналоговом порядке. Эти изменения и нововведения, разработки, связанные с технологиями искусственного интеллекта, создают основу для перехода государств к концепции “умной конституции”.
Конституционные ценности, опосредованные философскими, социологическими и правовыми аспектами, представляют собой универсальную и многомерную категорию. Эти ценности охватывают все сферы и уровни жизнедеятельности субъектов общественных отношений и выступают для этих субъектов индикатором, определяющим характер отношений между ними.
Конституционный контроль является неотъемлемой частью всей системы конституционного строя Азербайджанской Республики и в целом любого современного демократического государства. Данный правовой институт служит эффективным способом реализации правовой защиты Основного Закона государства, является важной составляющей механизма защиты конституционных прав и свобод граждан. Уникальность данного правового института заключается в том, что он играет особую роль в поддержании правопорядка государства в целом.
Одной из важнейших классификаций конституционного контроля с точки зрения его реализации в законодательстве и правоприменительной практике является его деление на первоначальный и последующий контроль. В рамках предварительного контроля законы и иные нормативные правовые акты проверяются на конституционность до их подписания главой государства или иным уполномоченным на то лицом и, соответственно, до вступления их в силу.
Не секрет, что неэффективный конституционный контроль или отсутствие такого контроля приводит к превращению Основного закона государства в общий свод правил поведения. В результате это может привести к разрушению всей системы государственного управления, системы защиты прав и свобод граждан.
Учитывая скорость развития технологий искусственного интеллекта, хотя пока еще рано делать определенные оценки относительно будущего, нетрудно сказать, что цифровая трансформация государств также будет в повестке дня в контексте конституций. С этой точки зрения статья ставит своей целью исследование с использованием новых научных подходов проблем конституционного контроля современных демократических государств на примере
Азербайджанской Республики, живущей в эпоху цифровизации.