ZƏNGƏZUR DƏHLİZİNİN YARDILMASININ CƏNUBİ QAFQAZ–BALKAN VƏ BALKAN–İRAN ƏLAQƏLƏRİ KONTEKSTİNDƏ STRATEJİ NƏTİCƏLƏRİ

2020-ci il müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi reallıqlar kontekstində Zəngəzur dəhlizinin açılması regionlararası münasibətlərə, xüsusən Qafqaz–Balkan və İran–Balkan əlaqələrinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Realist və neorealist yanaşmalar çərçivəsində aparılan təhlil göstərir ki, bu Orta Dəhlizin fəaliyyətini aktivləşdirərək Balkanları da Avrasiya tranziti və ticarəti üçün əsas qovşağa çevirəcək, enerji təchizatının diversifikasiyasını və təhlükəsizliyini gücləndirəcək. Bu, Balkan ölkələri üçün mühüm iqtisadi qazanc, daha qısa və etibarlı təchizat zəncirləri, həmçinin Rusiya qazından asılılığın azalması ilə enerji təhlükəsizliyinin güclənməsi demək olacaq.
İranın ilkin etirazlarına baxmayaraq, dəhlizin regional sabitlik və inteqrasiyanı təşviq etmək potensialı bu ölkəyə alternativ tranzit marşrutları, enerji ixracı imkanları və yeni diplomatik platformalarda iştirak fürsətləri yarada bilər. Zəngəzur dəhlizi ilk baxışda İranın tranzit ölkə kimi rolunu zəiflədə bilər. Lakin aparılan təhlillər bunun əksini də göstərir: sabit və inteqrə olunmuş region İran üçün yeni imkanlar aça bilər. Bunlara alternativ tranzit yollarına çıxış (məsələn, Şimal–Cənub dəhlizi), Balkan bazarına enerji ixracı, yeni diplomatik platformalarda iştirak və mədəni əlaqələrin dərinləşməsi daxildir. İranın bu prosesdən fayda əldə etməsi onun praqmatik yanaşmasından asılı olacaq, bu isə öz növbəsində hakimiyyətdəki islahatçı qanadın gücləndirilməsini və qorunmasını tələb edir. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizi regional inkişaf və əməkdaşlıq üçün “qazan-qazan” (win-win) ssenarisi yarada bilər.

The opening of the Zangezur corridor, within the context of the new geopolitical realities in the South Caucasus following the 2020 war, could significantly impact interregional relations, particularly Caucasus–Balkan and Iran–Balkan connectivity. Using realist and neorealist frameworks, the article argues that the corridor would activate the Middle Corridor, positioning the Balkans as a key hub for Eurasia transit and trade, enhancing energy supply diversification and security. This would mean significant economic gains for the Balkan countries, shorter and more reliable supply chains, and enhanced energy security, particularly through reduced dependence on Russian gas.
Despite Iran's initial objections, the corridor's potential to foster regional stability and integration could offer Iran alternative transit routes, energy export opportunities, and participation in new diplomatic platforms. The Zangezur Corridor might appear to weaken Iran’s role as a transit country. However, analyses demonstrate that the opposite is also possible. A stable and integrated region could create new opportunities and prospects for Iran. These include access to alternative transit routes (e.g., the North-South corridor), energy exports to the Balkan market, participation in new diplomatic platforms, and the deepening of cultural ties. Iran’s benefit will depend on its pragmatic approach, which in turn requires the strengthening and preservation of the current reformist wing in power.
Thus, the Zangezur corridor may create a win-win scenario for regional development and cooperation.

Открытие Зангезурского коридора в контексте новых геополитических реалий Южного Кавказа после войны 2020 года может существенно повлиять на межрегиональные отношения, особенно на связи Кавказ–Балканы и Иран–Балканы. В рамках реалистического и неореалистического подходов утверждается, что коридор активизирует Срединный коридор, превратив Балканы в ключевой узел евразийского транзита и торговли, усилив диверсификацию и безопасность энергоснабжения. Это принесёт странам Балканского региона значительные экономические выгоды, более короткие и надёжные цепочки поставок, а также усиление энергетической безопасности за счёт снижения зависимости от российского газа.
Несмотря на первоначальные возражения Ирана, потенциал коридора в укреплении региональной стабильности и интеграции может предоставить Ирану альтернативные транзитные маршруты, возможности экспорта энергии и участие в новых дипломатических платформах. На первый взгляд, Зангезурский коридор может ослабить роль Ирана как транзитного государства. Однако анализ показывает, что возможно и обратное: стабильный и интегрированный регион способен открыть для Ирана новые возможности, включая доступ к альтернативным транспортным маршрутам (например, коридору Север–Юг), экспорт энергии на балканский рынок, участие в новых дипломатических форматах и углубление культурных связей.
Выгоды Ирана будут зависеть от его прагматического подхода, который, в свою очередь, требует укрепления и сохранения реформаторского крыла у власти.
Таким образом, Зангезурский коридор может создать взаимовыгодный сценарий для регионального развития и сотрудничества.