ƏFŞARLAR İMPERİYASI DÖVRÜNDƏ CƏNUBİ QAFQAZDA BAŞ VERƏN SİYASİ PROSESLƏRİN P.Q. BUTKOVUN TƏDQİQATINDA ŞƏRHİ

XVIII əsrin birinci yarısı Cənubi Qafqazın siyasi tarixində son dərəcə mürəkkəb və ziddiyyətli proseslərlə səciyyələnirdi. Səfəvi imperiyasının tənəzzülü bölgədə dərin siyasi boşluq yaratmış, mövcud güc balansını pozmuş və Osmanlı ilə Rusiya imperiyaları arasında nüfuz uğrunda rəqabəti kəskin şəkildə gücləndirmişdi. Məhz belə gərgin və qeyri-sabit şəraitdə hakimiyyətə gələn Nadir şah Əfşar (1736–1747) region daxilində və qonşu imperiyalar müstəvisində dönüş yaradan fiqur kimi formalaşmışdır. Onun həyata keçirdiyi hərbi-siyasi islahatlar, mərkəzləşdirmə siyasəti və genişmiqyaslı yürüşləri həm Cənubi Qafqazın daxili siyasi dinamikasına, həm də daha geniş geosiyasi mühitə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Nadir şahın hərbi kampaniyaları Cənubi Qafqazın siyasi mənzərəsini yenidən formalaşdırmaqda və Osmanlı–Rusiya münasibətlərinin mahiyyətini müəyyən dərəcədə dəyişməkdə həlledici rol oynamışdır.
P. Q. Butkovun “1722–1803-cü illər üçün Qafqazın yeni tarixi üçün materiallar” adlı əsəri bu dövrün hadisələrini Nadir şahın daxili idarəçilik modeli və xarici ekspansiya məqsədləri kontekstində hərtərəfli şəkildə təhlil edir. Təqdim olunan araşdırmanın məqsədi Butkovun Nadir şahın hərbi yürüşlərinə dair təsvirlərini və bu yürüşlərin Cənubi Qafqazın siyasi konfiqurasiyasına təsirini elmi baxımdan qiymətləndirmək, onun təsvir etdiyi hadisələrin dövrün real tarixi prosesləri ilə nə dərəcədə uyğun gəldiyini müəyyənləşdirmək və bu məlumatların müasir tarixşünaslıqda necə şərh olunduğunu araşdırmaqdan ibarətdir.

The first half of the eighteenth century was characterized by highly complex and contradictory developments in the political history of the South Caucasus. The decline of the Safavid Empire created a profound political vacuum, destabilizing the regional balance of power and intensifying the rivalry for dominance between the Ottoman and Russian Empires. It was under these turbulent circumstances that Nadir Shah Afshar (1736–1747) rose to power, emerging as a transformative figure whose military-political reforms and centralization policies exerted substantial influence on both the internal dynamics of the region and the broader geopolitical environment. His military campaigns played a decisive role in reshaping the political landscape of the South Caucasus and in redefining Russo-Ottoman interactions.
P. G. Butkov’s work “Materials for the New History of the Caucasus, 1722–1803” provides a detailed examination of this period, analyzing the events in the context of Nadir Shah’s domestic governance and external expansionist ambitions. The present study aims to critically evaluate Butkov’s portrayal of Nadir Shah’s campaigns and their repercussions for the political configuration of the South Caucasus, to assess the extent to which his narrative corresponds with the historical realities of the era, and to determine how these accounts are interpreted and contextualized within contemporary historiography.

Первая половина XVIII века характеризовалась чрезвычайно сложными и противоречивыми процессами в политической истории Южного Кавказа. Упадок Сефевидской империи создал значительный политический вакуум, дестабилизировал региональный баланс сил и усилил соперничество за господство между Османской и Российскими империями. Именно в этих турбулентных условиях к власти пришёл Надир-шах Афшар (1736–1747), ставший преобразовательной фигурой, чьи военно-политические реформы и централизаторская политика оказали существенное влияние как на внутреннюю динамику региона, так и на более широкий геополитический контекст. Его военные походы сыграли решающую роль в переосмыслении политического ландшафта Южного Кавказа и в изменении характера российско-османских отношений.
Труд П. Г. Буткова «Материалы для новой истории Кавказа, 1722–1803» представляет собой подробный анализ данного периода, рассматривая события в контексте внутренней политики Надир-шаха и его внешнеэкспансионистских стремлений. Цель настоящего исследования — критически оценить трактовку Бутковым военных походов Надир-шаха и их влияние на политическую конфигурацию Южного Кавказа, определить степень соответствия его повествования реальным историческим процессам эпохи, а также исследовать интерпретацию этих событий в современной историографии.