AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ DÜZƏLTMƏ VƏ MÜRƏKKƏB FEİLLƏRİN DİAXRONİK-DİALEKTOLOJİ ASPEKTLƏRİ

Azərbaycan dilçiliyində feilin struktur cəhətlərinin tədqiqi zaman-zaman araşdırılmış və müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu, bir tərəfdən feillərin birmənalı şəkildə milli mənşəli olması, feillərin tarix baxımından daha qədimliyi, qrammatik-semantik cəhətdən rəngarəngliyi və digər cəhətlərdən asılı olaraq izah oluna bilər. Feillərin quruluş məsələsi müasir ədəbi dil üzərindən öyrənildiyi üçün bəzən mübahisə doğuracaq fikirlər ortaya çıxır. Bu zaman faktın yeganə sübutu dilin dialekt və şivə materiallarıdır.
İstər tarixi rekonstruksiya, istərsə də etimoloji məsələlərdə əsas yol feillərin kök və şəkilçilərinin morfonoloji aspektdən tədqiq olunmasıdır. Başqa sözlə, feilin quruluşca müəyyən olunması tədqiqat mövzusuna morfonoloji üsulla və diaxronik-dialektoloji tərəfdən yanaşma tələb edir. Çünki doğru nəticələr əldə etməyin yeganə yolu belədir.
Qədim türk yazılı abidələrinin və klassik irsin dil faktlarına əsasən demək olar ki, ən məhsuldar feil düzəldən -la, -lə şəkilçi morfemlərin –la(n)2, -la(t)2, -la(ş)2 kimi inkişafı baş vermiş və sözyaratma prosesində lüğət tərkibini zənginləşdirmişdir. Araşdırmalar göstərmişdir ki, adlardan feil düzəldən morfemlər tarixən sabit qalmış, arxaikləşməmiş, fəal sözyaratma imkanlarını davam etdirmişdir.
Azərbaycan dilində mürəkkəb feil məsələsinə morfonoloji yanaşma yeni deyildir. Araşdırmalara əsasən, ən qədim türk dillərinin öyrənilməsindən alınan fikir odur ki, daxili obyektli feillərin tarixi çox qədimdir. Maraqlısı odur ki, bu proses dialekt və şivələrdə fəal olmuş və daha çox qalmışdır.

In Azerbaijani linguistics, the study of the structural aspects of verbs has been investigated and discussed over time. This can be explained by several factors, including the unequivocally national origin of verbs, their historical antiquity, and their grammatical-semantic diversity. Since the structure of verbs is studied based on the modern literary language, it sometimes leads to controversial interpretations. In such cases, the only reliable evidence is found in dialectal and vernacular material.
Whether it is a matter of historical reconstruction or etymology, the main approach involves the examination of verb roots and affixes from a morphonological perspective. In other words, determining the structure of verbs requires a morphonological method and a diachronic-dialectological approach to the research topic. This is the only reliable way to obtain accurate results. Based on the linguistic facts of ancient Turkic written monuments and classical heritage, it can be stated that the most productive verb-forming suffix morphemes -la, -lə have developed into forms such as -la(n)², -la(t)², -la(ş)², enriching the vocabulary through word formation processes. Research has shown that the morphemes derived from nouns to form verbs have historically remained stable, have not become archaic, and have continued their active word-forming functions. A morphonological approach to the issue of compound verbs in the Azerbaijani language is not new. According to studies, one of the conclusions drawn from the examination of the most ancient Turkic languages is that transitive verbs with internal objects have a very ancient history. Interestingly, this process has been more actively preserved and retained in dialects and vernaculars.

В азербайджанской лингвистике структурные свойства глагола неоднократно становились предметом исследований и дискуссий. Это объясняется, с одной стороны, национальным происхождением глаголов, их исторической древностью, грамматико семантическим разнообразием и прочими факторами. Поскольку вопросы построения глаголов изучаются преимущественно на материале современного литературного языка, иногда возникают спорные трактовки. В таких случаях единственным достоверным доказательством служат данные диалектов и говоров.
Как в исторической реконструкции, так и в этимологических исследованиях основной путь — изучение корней и аффиксов глаголов с морфонологической позиции. Иными словами, установление структуры глагола как исследовательского объекта требует морфонологического метода и диахроно диалектологического подхода. Именно лишь такой путь обеспечивает получение корректных выводов. На основе языковых фактов древнетюркских письменных памятников и классического наследия можно утверждать, что наиболее продуктивные форманты глаголов — суффиксы -la, -lə — со временем развились в формы –la(n)², -la(t)², -la(ş)², тем самым обогатив лексическую систему языка в процессе словообразования. Исследования показывают, что суффиксы, образующие глаголы от имён, исторически сохраняли стабильность, не стали архаизмами и продолжали функционировать как активные словообразовательные средства. Морфонологический подход к изучению сложных глаголов в азербайджанском языке не является новым. На основе изучения древнейших тюркских языков делается вывод, что история глаголов с внутренним объектом восходит к глубокой древности. Интересно отметить, что этот процесс особенно активно проявляется и сохраняется в диалектах и говорах.